غريب الحديث يا غريب‌نگارى حديث، علمى است كه به بررسى احاديث دشوار و معانى پنهان مانده حديث و شرح واژه‌هاى دشوار آن مى‌پردازد.[١] بعضى معتقدند اوّل كسى كه درباره غريب الحديث تأليف داشته است، ابو عبيده معمّر بن مثنّى تميمى (م ٢١٠ ق) يا نضر بن شميل مازنى (م ٢٠٣ ق) بوده است و در مرحله بعد، افرادى چون اصمعى و ابو عُبيد قاسم بن سلّام (م ٢٤٢ ق) و در ادامه، زمخشرى (م ٥٤٨ ق)، مؤلّف كتاب‌ الفائق‌ و ابن اثير (م ٦٠٦ ق)، مؤلّف كتاب‌ النهاية بوده‌اند.[٢] گرچه دكتر حسين نصّار در كتاب‌ المعجم العربى- نشأته و تطوّره‌، به استناد كتاب ابن نديم گفته كه عبدالرحمان بن عبد الأعلى سُلَمى، گوى سبقت را در اين ميدان ربوده است.[٣]

در ميان شيعه، بخصوص در دو قرن اوّل هجرى، به كتابى در اين زمينه برنخورده‌ايم، گرچه در زمينه غريب القرآن (غريب‌نگارى قرآن)، اثرى از نيمه اوّل قرن دوم نام برده‌اند و به عبارت ديگر، نخستين كتابى كه در زمينه كشف معانى لغات متون دينى تدوين شده، كتاب‌ تفسير غريب القرآن‌ مربوط به ابو سعيد ابان بن تَغلب بن رباح بكرى (م ١٤١ ق) از اصحاب بزرگ سه امام (امام سجّاد، امام باقر و امام صادق عليهم السلام) است و شايد دليل بى‌توجّهى به تدوين كتاب‌هاى غريب، حضور پى‌در پى ائمه معصوم عليهم السلام و بهره‌گيرى مستقيم از گنجينه علوم و معارف آنان بوده كه نياز به تأليف آن را منتفى ساخته بود،[٤] برخلاف اهل سنّت كه با كوتاه شدن دستشان از وجود

[١]. علوم الحديث و مصطلحه، ص ١١٢. مؤلّف اين كتاب، صبحى صالح، در ادامه اين تعريف خود، علّت اين‌دشوارى در فهم احاديث را به نقل از بعضى، فساد در زبان عربى دانسته است( شايد فساد در اين‌جا به معناى تغيير و تحوّل و اختلاط لغات باشد).

[٢]. ر. ك: علم الحديث، مديرشانه‌چى، ص ١٥٠- ١٥٢.

[٣]. غريب الحديث فى بحار الأنوار، ص ٧( مقدّمه).

[٤]. شايد علّت بى‌رونقى اين دانش در ميان شيعيان پس از دوره حضور ائمه معصوم عليهم السلام نيز پيدايش كتاب‌هاى‌بزرگى چون الفائق زمخشرى و الصحاح جوهرى ... باشد.