تاريخ حديث شيعه از آغاز سده چهاردهم هجرى تا امروز - وفايى، مرتضى - الصفحة ١٢ - مرورى بر وضعيت سياسى - اجتماعى شيعه تا اوايل سده چهاردهم

و ساخت عمارت بزرگ مجموعه فرهنگى آستان امام حسين عليه السلام را داد و مدرسه بزرگ عضديه را تأسيس نمود كه تا سال ١٣٦٨ ق، پا بر جا بود.

در دولت آل بويه، آزادى بيشترى به دانشمندان داده شد و مدارس فلسفى شيعه شكل گرفت و عدّه‌اى از متكلّمان، پا به عرصه تعقّل كلامى و فلسفى گذاشتند و از سيطره اهل حديث، كاسته شد. با ظهور افرادى چون سيّدِ رضى (م ٤٠٦ ق)، سيّدِ مرتضى (م ٤٣٦ ق)، شيخ مفيد (م ٤١٣ ق) و شيخ طوسى (م ٤٦٠ ق) و ... مبارزه سختى عليه اخباريان درگرفت و آنان را از صحنه‌هاى علمى بيرون راندند. كتاب‌هاى مهم حديث شيعه، چون‌ تهذيب الأحكام‌ و الاستبصار، تدوين‌ نهج‌البلاغه‌ و نيز تأليف برخى كتاب‌هاى رجالى مهم، محصول اين دوران هستند.

پس از حمله سلجوقيان در سال ٤٤٧ ق، به بغداد و هم‌پيمانى عبّاسيان با آنها عليه شيعيان، فتنه‌ها و شيعه‌كشى‌ها آغاز شد و بيشتر آثار شيعى و عظيم‌ترين كتاب‌خانه‌هاى آنها از ميان رفت و شيخ طوسى به عتبات مقدّس، پناه آورد.[١]

پس از هجرت شيخ طوسى به نجف اشرف، كم‌كم حوزه‌هاى شيعى، بخصوص حوزه نجف، رونق گرفتند و ظهور دانشمندانى چون خواجه نصيرالدين طوسى (م ٦٧٢ ق) و علّامه حلّى (م ٧٢٦ ق) باعث شكوفايى بيشتر اين حوزه‌ها گرديد.

با ظهور دولت صفوى (٩٠٧ ق) مجدّداً و به تدريج، اهل حديث و اخباريان- كه آنها را اخباريان جديد مى‌نماند-، بر مراكز علمى چيره شدند و شاه عبّاس صفوى در سال ١٠٠٢ ق، مدارس فلسفى قزوين را تعطيل كرد. در نتيجه اين تهديدات، بعضى از علماى اهل فلسفه و مباحث عقلى، راهى ديار هندوستان شدند و مراكز علمى شيعى هند، تأسيس گرديدند، گرچه در همين دوران، در ميان اخباريان، افراد ميانه‌روى چون علّامه مجلسى ظهور كردند و بعضاً افرادى چون شيخ بهايى، به طور غير مستقيم با اخباريگرى به مخالفت برخاستند. ظهور محمّد امين استرآبادى‌

[١]. ر. ك: دائرة المعارف تشيّع، ج ٣، ص ٢٨١.