درس دوازدهم: حقوق متقابل امام و امت‌ جامعه اسلامى از دو ركن مهم امام و امت تشكيل شده است. امام در پرتو حمايت و پشتيبانى امت قادر خواهد بود به اهداف الهى خود برسد. امت نيز در سايه رهبريها و رهنمودهاى امام، مدارج كمال را پيموده، به هدف آفرينش خويش خواهد رسيد. دستيابى هر يك از امام و امت به اهداف خود وقتى امكان پذير است كه هر يك از آن دو، حقوق يكديگر را شناخته و به آن عمل كنند. حضرت اميرمؤمنان على (ع) در قسمتى از خطبه مفصل صفين پيرامون حقوق متقابل امام و امت مى‌فرمايد: و بزرگترين حقها كه خداوند سبحان واجب گردانيده، حق والى بر رعيت و حق رعيّت بر زمامدار و والى است. اين حكم را خداوند سبحان براى هر يك از زمامدار و رعيت بر ديگرى واجب فرموده است و آن را سبب نظم و آرامش براى دوستدارى ايشان يكديگر را و ارجمندى براى دينشان قرار داده است. پس حال رعيت نيكو نمى‌شود مگر به خوشرفتارى حكمفرمايان، و حال حكمفرمايان نيكو نمى‌گردد جز به ايستادگى رعيت در انجام دستور ايشان. پس هرگاه رعيت حق والى و والى حق رعيت را ادا نمود حق در ميانشان ارزشمند و برنامه‌هاى دينشان برقرار و روشهاى عدل و درستكارى بر پا و سنتها (احكام پيامبر «ص») در جايگاه خود جريان پيدا مى‌كند، و بر اثر آن روزگار اصلاح مى‌شود، و به دوام و پايندگى دولت و حكومت اميد مى‌رود، و طمعهاى دشمنان از ميان مى‌رود (اجانب را بر ايشان تسلطى نخواهد بود) «١» و نيز فرمود: اى مردم! مرا بر شما حقى و شما را بر من حقى است: حق شما بر من، پس نصيحت كردن‌