روى كارآمدن سلطنت رضا خان در اقصى نقاط روى داده است، مى‌پردازيم:
انعقاد قراردادهاى ١٢٨٦ ه. ش./ ١٩٠٧ م. و ١٢٩٤ ه. ش./ ١٩١٥ م. مبنى بر تقسيم ايران به مناطق نفوذ روس و انگليس و نيز قرارداد تحت الحمايه كردن ايران به انگليس (قرارداد ١٢٩٨ ه. ش./ ١٩١٩ م. و يا قرارداد وثوق الدوله و كاكس) «١» و قرارداد ١٣٠٠ ه. ش./ ١٩٢١ م. مبنى بر مجاز بودن روسها به پياده كردن نيروى نظامى در ايران و همچنين دخالتها و تجاوزهاى ارضى دولت روس و انگليس و عثمانى «٢» به شمال، جنوب، و غرب كشور و بويژه نقض بى طرفى ايران در جنگ جهانى اوّل توسط دول متفق، تهى بودن خزانه كشور، فلاكت اقتصادى، افزايش قيمت مايحتاج عمومى كه از ضعف و ناتوانى دولتهاى مشروطه حكايت‌داشت، زمينه‌هاى عمومى قيامهاى ضداستبدادى و ضد استعمارى سالهاى واپسين قرن سيزدهم خورشيدى را در ايران فراهم آورد. «٣» «قيام جنگل» وسيع‌ترين و درعين حال طولانى‌ترين اعتراض ضداستبدادى و ضداستعمارى در ايران پايانِ قرن سيزدهم هجرى شمسى است. اين نهضت به انگيزه متحد كردن مردم براى اعاده مشروطيت، قطع ايادى استبداد و دفع تجاوز استعمارگران، به رهبرى ميرزا يونس معروف به ميرزا كوچك‌خان جنگلى و حاج‌احمد كسمايى و دكتر حشمت در سال ١٢٩٣ ه. ش. پديد آمد. اما سرانجام نهضت جنگل پس از هفت سال مجاهدت در راه وطن و احياى قوانين اسلام، با همكارى مشترك قواى دولتى به‌فرماندهى رضاخان، نيروهاى روس و انگليس و در پى تسليم كسمايى و دكتر حشمت به نيروى قزاق قلع و قمع شد. «٤» طى سالهاى قبل از سلطنت رضا خان نهضت مردم آذربايجان براى نجات ايران از نفوذ و سلطه خارجى بويژه مبارزه با نفوذ روز افزون انگليس در ايران و قرارداد ١٢٩٨ ه. ش./ ١٩١٩ م. و پايان دادن به فساد و ستم دولت مركزى تولد يافت. در رأس اين نهضت، نماينده مردم تبريز در مجلس دوم يعنى روحانى مجاهد، شيخ محمد