تصرف «قازان (غازان)» شروع و بااشغال سرزمينهاى «خيوه، فوقند، داغستان و تركستان» ادامه يافت و سرانجام با فتح «پامير» در سال ١٢٧٩ ه. ش. به پايان رسيد. در نتيجه مسلمانانِ اين مناطق، از داشتن حكومت دلخواه محروم شدند. و همين امر به بروز نارضايتى و قيام مسلمانان دامن زد. «١» سرزمينهاى اسلامى به‌گونه ديگرى نيز به تصرف روسها درآمده است. چنين موردى را مى‌توان به وضوح در «قراردادهاى گلستان، تركمنچاى، آخال، آدرياپول» ديد. طى قراردادهاى فوق كه پس از شكست دولت ايران و امپراتورى عثمانى در جنگ با روسيه تزارى منعقد شد، بخشهاى وسيعى از خاك ايران و امپراتورى عثمانى براى هميشه به خاك روسيه ملحق شد. اشغال اين سرزمينها كه همراه با بدرفتارى با مسلمانان بود، گاه موجب طغيان و شورش مسلمانان شده است. به عنوان نمونه، در پى شكست ايران در جنگ با روسها، مردم مسلمان در شهرهاى جدا شده كه عليه بدرفتارى آنان قيام كردند.
حكم جهاد عليه روسها از سوى «آيت الله سيد محمد مجاهد» صادر گرديد. فتوايى كه منجر به شروع جنگ دوم ايران و روسيه گرديد در اين جنگ مسلمانان مناطق اشغالى هم شركت داشتند. «٢» ج- عوامل ديگر: علاوه بر به رسميت شناخته شدن الحاق سرزمينهاى اشغالى گذشته توسط كمونيستها، آنها در اجراى سياست همسان سازى (روسى كردن) اقوامِ شوروى سابق، بخشهايى از سرزمينهاى اسلامى را تحت سلطه مليتهاى غير مسلمان قرار دادند، به‌عنوان مثال، تا سال ١٢٩٦ ه. ش./ ١٩١٧ م. قزاقهاى مسلمان اكثريت اهالى قزاقستان را تشكيل مى‌دادند، ولى بيست سال بعد روسهاى مهاجر جايگزين آنان شدند. «٣» فروپاشى كمونيسم، به معناى پايان سياست دين زدايى و سلطه روسها بر مسلمانان بود. از آن پس انگيزه حركت اسلامى نه مبارزه با سلطه تزارها و نه مبارزه باخدازدايى‌