فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٤٠٤ - بررسى ماهيت مصلحت

چراست و او بايد عبوديت مطلق خدا را بگردن نهد» بسنده نكرده و با قبول اصل تعبد، اصل مصلحت را نيز تأكيد نموده‌اند. زيرا كه هر دو اصل نامبرده عقلانى است و از حكم عقل ناب سرچشمه مى‌گيرد و هيچ كدام بر ديگرى رجحان و حاكميتى ندارند.

ب - اصل قرآنى رحمت

قرآن در آيات متعدد بر اصل رحمت الهى نسبت به انسان و سرنوشت او سخن گفته است و اگر ماهيت رحمت الهى را نتوانيم بدرستى درك نماييم لكن آثار آن را به وضوح مى‌يابيم. يكى از آثار رحمت الهى نسبت به انسان و سرنوشت او، فراهم كردن زمينه جلب منفعت و دفع مضرّات در زندگى انسان مى‌باشد.

در سوره انبياء، صريحاً رحمت الهى نسبت به انسان به عنوان انگيزه بعثت انبيا بيان شده است [١] و در سوره مائده و موارد ديگر در قرآن بر اين اصل تأكيد فراوان شده است. [٢] در قرآن مسائلى چون رحمت خاص [٣] و رحمت عام [٤] و تخفيف در تكليف، [٥] نيروى باز دارنده انسان از خسران [٦] التزام خدا بر گسترش رحمت بر انسان، [٧] آثار آشكار رحمت خدا، [٨] نهى از نااميدى از رحمت خدا [٩] و صدها مسأله ديگر كه در بيش از سيصد و بيست آيه به صورتهاى مختلف بيان شده است كه انسان به اين حقيقت و سنت الهى واقف گردد كه از هر راهى بخواهد زندگى را جستجو و به پيمايد، سرانجام در هر لحظه كه با خدا باشد. او را سرشار از رحمت مى‌يابد: (لَوَجَدُوا الله تَوّٰاباً رَحِيماً) [١٠] .

ج - فلسفه احكام

قرآن در موارد متعدد [١١] با بيان فلسفه احكام و منافع و آثار سودمند تكاليف و زيانهاى ناشى از ارتكاب مناهى بر اين اصل تأكيد مى‌ورزد كه احكام الهى به سود انسانها و براى

[١] . انبياء، آيه ١٠٧ (وَ مٰا أَرْسَلْنٰاكَ إِلاّٰ رَحْمَةً لِلْعٰالَمِينَ‌).

[٢] . مائده، آيه ٣٩ (فَإِنَّ الله يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ الله غَفُورٌ رَحِيمٌ‌).

[٣] . بقره، آيه ١٥٧ (أُولٰئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوٰاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ‌).

[٤] . انعام، آيه ١٢ (كَتَبَ عَلىٰ نَفْسِهِ اَلرَّحْمَةَ‌).

[٥] . بقره، آيه ١٧٨ (ذٰلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ رَحْمَةٌ‌).

[٦] . اعراف، آيه ٢٣ (وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا وَ تَرْحَمْنٰا لَنَكُونَنَّ مِنَ اَلْخٰاسِرِينَ‌).

[٧] . انعام، آيه ١٢ پيشين.

[٨] . روم، آيه ٥٠ (فَانْظُرْ إِلىٰ آثٰارِ رَحْمَتِ الله‌).

[٩] . زمر، آيه ٥٣. (قُلْ يٰا عِبٰادِيَ اَلَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلىٰ أَنْفُسِهِمْ لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ الله‌).

[١٠] . نساء، آيه ٦٤.

[١١] . مانند آيات: ٩٠ سوره مائده، درباره شراب و قمار و ٢٨ سوره نور، درباره استيذان.