افق وحِی - حسینی طهرانی، سید محمد محسن - الصفحة ٩١ - اشعار مولانا قدّس الله سرّه در حقِیقت توحِید افعالِی

آِیه‌اِی براِی جمال و صورت شخص ناظر در آن است که بدون هِیچ کمِی و فزونِی، و بدون هِیچ تصرّفِی از آن حکاِیت مِی‌کند.

آِینه از خود چِیزِی ندارد و فقط و فقط حِیثِیّت و نقش آن حِیثِیّت ارائه و نشان دادن است؛ هرچه پاک تر و صاف‌تر باشد، خصوصِیّات صورت منعکس در خود را بهتر بازگو مِی‌کند. صورت مشاهَد در آِینه به حمل هوهو، همان صورت منعکس در آن است، و مِی‌توانِیم بگوِیِیم: اِین صورت به تمام معنا، مِثل و مِثال و شماِیل شخص ناظر در آن است و با هوهو؛ ولِی نه به نحو حمل أوّلِی ذاتِی که اتّحاد در ماهِیّت باشد، که نتِیجه‌اش اتّحاد صورت منعکس با شخص ناظر، در ماهِیّت و معنا بوده باشد؛ و نه به نحو حمل شاِیع صناعِی که اتّحاد در وجود و مصداق باشد، که نتِیجه‌اش اتّحاد صورت ظاهر با شخص ناظر، در تحقّق وجود و مصداق خارج باشد. بلکه به نحو حمل حقِیقه و رقِیقه است، که هِیچ‌گونه اتّحادِی در بِین آنها نِیست؛ بلکه صورت آِینه، عکس و شبِیه و مثال و نمودار و رقِیقتِی است از حقِیقت و واقعِیّت ناظر، به‌طورِی‌که صحّت سلب دارد و مِی‌گوِیِیم: اِین صورت، آن شخص ناظر در آن نِیست. و کاملاً اِین سلب هم صحِیح است؛ زِیرا صاحب صورت داراِی آثار خارجِی از حِیات و ادراک و عقل و کمِّیت و ثقل و غِیر ذلک من الأوصاف المعنوِیّة و المادِیّة است، ولِی اِین صورت به‌هِیچ‌وجه داراِی آن آثار نِیست، امّا حکاِیت از آن آثار مِی‌کند. پس آِینه حاکِی است نه مَحْکِی. تمام موجودات حاکِی هستند و ذات أقدس خداوندِی محکِی:

(ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ).[١]

از اِینجاست که مِی‌بِینِیم در قرآن مجِید به موجودات عالم هستِی و پدِیده‌هاِی جهان مادِّی و طبِیعِی، همچون آسمان و زمِین، ابر و باران، و اختلاف شب و روز، و ماه و خورشِید، و رعد و برق و صاعقه، و کشتِی‌هاِی روان بر روِی آب‌هاِی درِیا، و خلقت زنان و اُنس انسان با آنها، و خوابِیدن انسان در شب و در جستجوِی روزِی بودن در روز، و همه و همۀ اِین مخلوقات و حوادث

[١]. سوره لقمان (٣١) آِیه ٣٠.