افق وحِی - حسینی طهرانی، سید محمد محسن - الصفحة ٦٣٣ - نکتۀ اوّل وحدت حقِیقِیّۀ وجود و موجود، با کثرت اعتبارِیّۀ آن دو، عالِیترِین اقسام توحِید است

و ِیا معتقدند به ”وحدت وجود و وحدت موجود“ هر دوتا؛ و اِین مذهب بعضِی از صوفِیّه است.

و ِیا معتقدند به ”وحدت وجود و کثرت موجود“ و اِین قول منسوب است به أذواقُ المتألِّهِین. و عکس اِین، باطل مِی‌باشد.

و ِیا معتقدند به ”وحدت وجود و موجود، در عِین کثرت آن دو“ و اِین است مذهب مصنّف (ملاّصدراِی شِیرازِی) و عرفاء شامخِین.

قسم اوّل توحِید عوام است، و قسم دوّم توحِید خواص، و قسم سوّم توحِید خاصّ الخاص، و قسم چهارم توحِید أخصّ الخواص. ـاِین بود گفتار سبزوارِی در تعلِیقه.»

در اِینجا مرحوم معلّق، آِیةالله حکِیم فرموده‌اند:

«حُسن ظنّ به معتقدِین به توحِید خاص که بعضِی از صوفِیّه باشند، و حَمل بر صحّت که در شرع بدان امر شده‌اِیم؛ اِین دوتا باعث مِی‌شود که ما گفتار اِین جماعت را بر خلاف ظاهرش حمل نماِیِیم. وگرنه چگونه صحِیح است ـبنا بر اِین اقوالـ وجود خالق و مخلوق، و آمر و مأمور، و راحِم و مرحوم؟!

(وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ).[١]»[٢]

چند نکته در مسئلۀ وحدت وجود

در اِینجا تذکّر چند نکته لازم است:

نکتۀ اوّل: وحدت حقِیقِیّۀ وجود و موجود، با کثرت اعتبارِیّۀ آن دو، عالِی‌ترِین اقسام توحِید است‌

نکتۀ اول:

کلام سبزوارِی (قدّه) که بهترِین گفتار از اقوال اربعه را قول «وحدت وجود و وحدت موجود، در عِین کثرت آن دو» شمرده است و آن را توحِید أخصّ الخواص نام‌گذارِی نموده است، در اِینجا ِیک سؤال پِیش مِی‌آِید و آن اِین است که کثرتِی را که در اِینجا ذکر مِی‌کند، آِیا اعتبارِی است ِیا حقِیقِی؟

اگر پاسخ دهند: اعتبارِی است، اِین همان قول دوّم ِیعنِی توحِید بعضِی از صوفِیّه مِی‌باشد که آن را توحِید خاص نام گذاردند. تمام صوفِیّه‌اِی که اِیشان مدّ نظر دارند هَمّ و غمّشان اثبات همِین کثرت اعتبارِی است، نه انکار اصل کثرت

[١]. سوره هود (١١) آِیه ٨٨.

[٢]. مستمسک العروة الوثقِی، طبع ثانِی، سنۀ ١٣٧٦ ه‌، ج ١، ص ٣٢٩ [ج١، ص٣٩١].