و از اِین قبِیل امثله است تمثِیل به شعلۀ جَوّاله (آتش در آتش‌گردان) که از سرعت حرکت خود، ترسِیم داِیرۀ آتشِین مِی‌نماِید و در حقِیقت چِیزِی نِیست مگر همان ِیک شعلۀ کوچک.

همه از وَهم تو اِین صورتِ غِیر
		چه نقطه داِیره است از سرعت سِیر

بنابراِین، وجود واحد است و موجود واحد است؛ و از براِی آن موجود واحد، ظهورات و تطوُّراتِی مِی‌باشد که چنان مِی‌نماِید که کثرات هستند، درحالِی‌که چِیزِی موجود نِیست مگر ذات و مظاهر اسماء و صفات، و شئون جمال و جلال و قهر و لطف.

بسِیارِی از عارفان بالله پردۀ اختفاء را از اِین اسرار برگشوده‌اند، حتِّی اِینکه محِیِی‌الدِّین عربِی[١] از تمامِی اِین مطالب فقط به تغِیِیر ِیک کلمه در بِیت مشهور پرده برداشته است.[٢] شعر اِین است:

[١]. أبوعبدالله محمّد بنعلِیّ حاتمِی طائِی أندلسِی مکِّی شامِی، صاحب کتاب فتوحات مکِّیه، که مِیان عرفاء به شِیخ اکبر معروف است. و وفاتش در سنۀ ٦٣٨ ه‌ است. (تعلِیقه)

[٢]. اِین بِیتِی را که شِیخنا ـمتَّعنا الله تعالِی بطولِ بقائهـ به شهرت نسبت داده است، از أبوعَتاهِیّه شاعر معروف است. او أبواسحاق اسماعِیل بن قاسم بن سوِید بن کِیسان عِینِی، که ولائش عنزِی است، مِی‌باشد. و ولادتش در ١٣٠ ه‌. و وفاتش ٢١٠ ِیا ٢١١ ِیا ٢١٣ ه‌. و مدفنش در مقابل پل زِیتون فروشان در قسمت مغرب بغداد بوده است. و از مقدّمِین مولّدِین محسوب است. وِی در طبقۀ بَشّار و أبِی‌نُواس و أمثالهما بوده است. در کوفه نشئت ِیافت و در بغداد ساکن شد. و از صَولِی نقل است که او به مذهب شِیعۀ زِیدِیّۀ تبرِیّه بوده است.

رواِیت است که او روزِی در دکّان صحّافِی نشسته بود، کتابِی را از وِی گرفت و بالبداهه در پشت آن نوشت:

ألا إنّنا کلَّنا بائدُ		و أِیُّ بنِی آدمَ خالدُ
و بَدؤُهم کان مِن ربِّهم		و کلٌّ إلِی ربِّه عائدُ
فِیا عجبًا کِیف ِیُعصَ‌ِی الإلـ		ـهُ أم کِیف ِیجحَده الجاحدُ
و لِلّه فِی کلِّ تحرِیکةٍ		و فِی کلِّ تسکِینةٍ شاهدُ
و فِی کلِّ شَِیءٍ له آِیةٌ		تدلُّ علِی أنّه الواحدُ

وجود اندر کمال خوِیش سارِی است

تعِیّن‌ها امور اعتبارِی است‌

امور اعتبارِی نِیست موجود

عدد بسِیار و ِیک چِیز است معدود

چه واحد گشته در اعداد سارِی‌