ولِیکن در قرن حادِی‌عشر (١١ هجرِی) که در آن اعاظمِی از علم حکمت همچون سِیّد داماد،[١] و شاگرد او ملاّصدرا،[٢] و دو شاگرد وِی فِیض‌[٣] و لاهِیجِی‌[٤] (صاحب شوارق، ملقّب به فِیّاض) نبوغ پِیدا نمودند، مطلب به عکس شد و براهِین ساطعه اقامه شد بر ”أصالة الوجود“ و اِینکه ماهِیّات همگِی اعتبارات صرفه‌اِی هستند که آنها را ذهن از حدود وجود انتزاع مِی‌کند. و امّا وجود غِیر محدود مثل وجود واجب جلَّ شأنه اصلاً ماهِیّت ندارد بلکه ماهِیّت او إنِّیّت و تشخّص اوست: ”ماهِیَّتُهُ إنِّیَّتُه“.

اثبات أصالة الوجود، و ابطال أصالة الماهِیّة

حکِیم سبزوارِی[٥] ـرحمه اللهـ در منظومۀ خود، براهِین قاطعه‌اِی بر اصالت وجود اقامه کرده است، با آنکه منظومه از مختصرترِین کتب حکمت است، تا چه رسد تو را به اسفار که چهار مجلّد از صفحات بزرگ است. و ما براِی تو در اِینجا فقط به ِیک برهان اکتفا مِی‌کنِیم و آن عبارت است از: ”اختلاف بِین دو نحوه وجود ذهنِی و خارجِی“. به‌طورِی‌که مِی‌بِینِی تو آتش را مثلاً، که با وجود ذهنِی خودش بر آن هِیچ اثرِی از آثار ”نار“ ـمثل احراق و غِیرهـ مترتّب نمِی‌شود، به‌خلاف وجود خارجِی آن. اگر ماهِیّت آتش اصِیل بود، لازم بود آثار آن در دو موطن ذهن و خارج بر آن مترتّب گردد.

[١]. مولانا محمّدباقر حسِینِی، مشهور به داماد، سِیّد الحکماء و من أعظم رؤساءِ الدِّین. وِی صاحب تألِیفاتِی است. وفاتش در سنۀ ١٠٤١ بوده است. (تعلِیقه)

[٢]. محمّد بن إبراهِیم صدرالدِّین شِیرازِی، مشهور به ملاّصدرا و صدرالمتألّهِین، بزرگ‌ترِین فِیلسوف عارف متشرّع، عالم‌ترِین حکماِی اسلام و با فضِیلت‌ترِین آنها. هر کس پس از او آمده است او را امام در حکمت اخذ نموده و از او پِیروِی کرده است. وفاتش در سنۀ ١٠٥٠ بوده است. (تعلِیقه)

[٣]. محمّد بن‌ مرتضِی، مشهور به ملاّ محسن کاشانِی، فقِیه عارف محقّق، حکِیم متألّه، صاحب تصنِیفات کثِیرۀ مشهوره. وِی در سنۀ ١٠٩١وفات کرده است. (تعلِیقه)

[٤]. ملاّ عبدالرّزّاق لاهِیجِی، عالم حکِیم محقّق مدقّق، صاحب تصنِیفات زِیبنده. وفاتش در سنۀ ١٠٥١ بوده است (تعلِیقه)

[٥]. حاج ملاّ هادِی بنمهدِی سبزوارِی، از بزرگ‌ترِین حکماء امامِیّه، فِیلسوف فقِیه عارف، داراِی تصانِیف جلِیله. وِی در سنۀ ١٢١٢متولّد شد و در سنۀ ١٢٨٩ وفات کرد. (تعلِیقه)