مشاهدۀ ِیک حقِیقت در مکاشفات نورِیّه است، و گاه به صورت مشاهده ِیک حقِیقت و ِیک حادثه در رؤِیاهاِی صادقه است، و گاه به صورت برقِی است که به ذهن خطور مِی‌کند و انسان کشف ِیک مجهول و نورانِیّت ِیک حقِیقت را در آن مِی‌ِیابد، چنانچه براِی رسول خدا و ائمّه و نِیز اولِیاِی الهِی بارها و بارها اتّفاق افتاده است و براِی ساِیر افراد نِیز کم و بِیش رخ مِی‌دهد؛ تمام اِین موارد همه از جملۀ وحِی و الهام است.

بر اِین اساس، گرچه تشبِیه وحِی به اشعار شاعر را از فرد مذکور، به طور ِیک‌دست و کلِّی نمِی‌توانِیم بپذِیرِیم، ولِی سخن کسانِی را که به‌طور کلِّی مقاِیسه بِین وحِی و ساِیر الهامات بشرِی را منکر شده‌اند نِیز نمِی‌توانِیم پذِیرا باشِیم.

نقد جواب بعضِی بزرگان به شبهۀ تشبِیه وحِی به شعر

کلام بعضِی بزرگان در خطاپذِیرِی کشف درون به سبب انتساب به خود، و عصمت کشف برون به سبب انتساب به خدا

و امّا مطلبِی که از بعضِی بزرگان در جوابِیّه ذکر شده و فرموده‌اند:

مسِیر تفکّر و اندِیشه به اختِیار خود انسان است که از جزئِی و محسوس، به کلِّی و معقول حرکت مِی‌نماِید و در ترتِیب مقدّمات فعل و تشخِیص، خود را دخِیل مِی‌داند و فعل را به خود منتسب مِی‌نماِید؛ و چه‌بسا در اِین ترکِیب و امتزاج، خطا و لغزش به‌واسطۀ ضعف و نقص ذاتِی و ِیا عرضِی صورت پذِیرد و نتِیجه به اشتباه حاصل گردد. امّا در وحِی، افاضه و ادراک از ناحِیۀ ربوبِی و بدون اختِیار و اراده و گزِینش کلمات و ترکِیب قضاِیا است، و طبعاً پِیامبر الهِی اِین صورت را از خود نمِی‌بِیند و به خداِی متعال نسبت مِی‌دهد. و به عبارت دِیگر: نفس تعِیّن خارجِی آن حقِیقت، به صورت علم حضورِی بر او منکشف و هوِیدا مِی‌گردد، و نه صورتِی از آن به علم حصولِی و اکتسابِی.

همِین تفاوت بِین دو نحوۀ از علم، که ِیکِی با اختِیار و إعمال قوّۀ عاقله و دخالت نفس فاعل در شکل‌گِیرِی آن صورت، و دِیگرِی القاِی صورت و معنا از ناحِیۀ ربوبِی بدون دخالت و مسبوق به سابقۀ تأمّل و تعمّل عقلِی و ذهنِی بودن، آنها را از ِیکدِیگر متماِیز نموده است و به ِیکِی جنبۀ بشرِی و به دِیگرِی صبغۀ الهِی و وحِیانِی داده است.[١]

[١]. برگرفته از سفِیر حق و سفِیر وحِی، ص ٢٤ـ٢٩؛ پاسخ آِیة الله منتظرِی ـرحمة الله علِیهـ به پرسش‌هاِیِی پِیرامون نظرِیۀ قرآن و وحِی عبدالکرِیم سروش، ذِیل «تفاوت علوم کسبِی و کشفِی».