خلوت، هم آن ذکر خدا در قلب انسان اثر می‌گذارد و هم آن پدیده‌های خارجی اثر می‌گذارد، آن‌وقت انسان باید دچار یک صراع و کُشتی باشد و مدام بخواهد آن خاطرات خارجی را از بین ببرد و به ذکر خدا هم مشغول باشد. مثلاً به کسی بگویند: «آقا، این مسئلۀ امتحانی را حل کن!» او باید خودش را در آن مسئله جمع کند؛ بعد بعضی از موانع هم جلویش می‌آورند، یکی جلویش طبل می‌زند، یکی نقّاره می‌زند، یکی سوت می‌کشد، در نتیجه نمی‌تواند حواسش را جمع کند، پس باید مقداری موانع را از ذهنش دفع کند و خودش را جمع کند. امّا اگر در یک مکان خلوت و بدون مانعی باشد و به او بگویند: «این مسئله را حل کن» زودتر حل می‌کند.

انسان باید در خلوت کار کند؛ و حضور قلب برای انسان در خلوت حاصل می‌شود. بله، اگر انسان مدّت مدیدی تمرین کرد و در خلوات به ذکر خدا مشغول شد، حالی پیدا می‌کند که دیگر برای او خلوت و جلوت تفاوتی ندارد. امّا بالأخره عبادت در خلوت، در یک مدّتی لازم است؛ و لذا خیلی زیاد در اخبار داریم که به عزلت دعوت شده است و اینکه گوشه‌گیری کنید و به عبادت مشغول باشید و... .[١] در بعضی دیگر از اخبار داریم که انسان باید نماز جماعت بخواند و حج را با اجتماع انجام بدهد و... و از گوشه‌گیری و این امور، خیلی منع شده است.[٢] و این اخبار در بین علما دچار تزاحم و تعارض شده است که چرا در بعضی از اخبار دارد که معتزل باشید [و در بعضی دیگر منع شده است.]

[١]. رجوع شود به مصباح الشّریعة، ص ٩٩؛ الکافی، ج ٢، ص ٢٢٦؛ ج ٨، ص ٢٦٥؛ التحصین، ابن‌فهد حلی، ص ٧ ـ ١٢؛ الخصال، ج ٢، ص ٢٧ و ٤٣٧؛ مشکاة الأنوار، ص ٢٥٧؛ الأمالی، شیخ مفید، ص ٢٠٩؛ جامع الأخبار، شعیری، ص ١٢٣؛ عدة الداعی، ص ٢٣٤؛ عوالی اللئالی، ج ١، ص ٣٨ و ٢٨٠؛ غرر الحکم، ص ٤٧٩؛ المحاسن، ج ١، ص ٤؛ الأمالی، شیخ طوسی، ص ٧؛ إرشاد القلوب، ج ١، ص ٩٩.

[٢]. الأصول السّتة عشر، ص ٤٦؛ المحاسن، ج ١، ص ٨٤ و ٩٤؛ الکافی، ج ١، ص ٤٠٣؛ من لا یحضره الفقیه، ج ٣، ص ٣٩؛ تهذیب الأحکام، ج ١، ص ٢٤١؛ الأمالی، شیخ صدوق، ص ٣٣٣.