«راين» در اروپا، رودهاى «آمودريا» و «سيردريا» در آسياى مركزى و رودهاى «گنگ» و «سند» در آسياى جنوب شرقى و رود «اردن» در خاورميانه، از اين دسته رودها به شمار مى‌آيند. «ايران» نيز به دليل اينكه، عمده‌ترين رودهايش، از جمله «ارس»، «اروندرود»، «اترك» و «هيرمند» در مرز مشترك با كشورهاى همسايه واقع شده است، محتاج برنامه‌ريزى سياسى خاصّى در بهره‌بردارى از اين منابع است.

٤. بيابان‌زايى و كمبود خاك مرغوب‌

تنها ٢٢% از خشكى‌هاى زمين، قابل كشت هستند و در اغلب نقاط جهان، خاك‌هاى حاصل‌خيز در معرض فرسايش و نابودى قرار دارند. ١٠ تا ١١% از خاك‌هاى حاصل‌خيز جهان، به اندازه‌اى آلوده گرديده‌اند كه احياى مجدّد آنها، تقريباً غيرممكن است. دو سوم از خاك كشورهاى در حال توسعه در آسيا و آفريقا، به شدّت تخريب شده است. تخريب و نابودى جنگل‌ها استفاده از روش‌هاى سنّتى در كشاورزى، آبيارى غيراصولى كشت‌زارها، استفاده بى‌رويه از كودهاى شيميايى و آفت‌كش‌ها و چراى بى‌رويه دام‌هاى اهلى در مراتع، از عوامل اصلى فرسايش و نابودى خاك به شمار مى‌آيند.

٥. آلودگى هوا و باران‌هاى اسيدى‌

گازهاى حاصل از مصرف سوخت‌هاى فسيلى در هوا، با بخار آب موجود، اسيد تشكيل مى‌دهند كه به همراه ابرها حركت كرده و با باران به سطح زمين برگشته و موجب تخريب جنگل‌ها و پوشش گياهى و حتّى ساختمان‌ها و ابنيه ساخت دست بشر و آلودگى منابع آبى سطحى و زيرزمينى مى‌گردند. جهت حركت جريان‌هاى هوا در بالاى زمين، به گونه‌اى است كه اغلب، از مركز سيّاره به طرف شمال حركت كرده و آلودگى‌هايى ايجاد مى‌كنند.

٦. دفع زباله‌هاى سمّى‌

در اثر فعّاليت‌هاى صنعتى، مقادير بسيار زيادى زباله صنعتى سمّى به وجود مى‌آيد كه به هنگام دفن، موجب انتقال آلودگى به محيطزيست مى‌شوند. فلزّات سمّى، از قبيل آسنيك، جيوه و ... همگى براى محيطزيست و حيات موجودات زنده زيان‌آور هستند. حمل و نقل موادّ سمّى و دفع خطرناك و دفع غيراصولى آنها نيز يكى از مشكلات عمده محيطزيست در جهان، به حساب مى‌آيند. در ايران نيز دفع موادّى، از قبيل ضايعات سموم كشاورزى و آفت‌كش‌هاى تاريخ مصرف گذشته، رفع ضايعات اسيدى حاصل از تصفيه دوم روغن، ضايعات پالايشگاهى و بسيارى از پسماندهاى صنعتى كه از گروه ضايعات سمّى و خطرناك به شمار مى‌روند، از مشكلات زيست‌محيطى كشور محسوب مى‌گردند.

٧. جنگل‌زدايى و نابودى تنوّع زيستى‌

درختان جزو منابع تجديدشونده محسوب مى‌شوند؛ امّا بسيارى از جنگ‌هاى نيم‌كره شمالى، مورد بهره‌بردارى و تخريب واقع شده‌اند. در ايران نيز طىّ ٤٠ سال گذشته، مساحت جنگل‌هاى كشور، حدود يك ميليون هكتار كاهش داشته است؛ هرچند درختان جزو منابع سيّال نيستند؛ امّا تخريب سريع جنگ‌ها مى‌تواند به دلايل زير، تأثيرات ژئوپلتيكى و فرامرزى ايجاد نمايد:

الف. حذف پوشش جنگلى، باعث فرسايش سريع خاك و آلودگى رودها و منابع خاكى مى‌گردد؛

ب. ظرفيت جذب دى‌اكسيد كربن و توليد اكسيژن كاهش يافته و پديده گرم شدن زمين، تشديد مى‌گردد؛

ج. به تنوّع زيستى كره زمين (به معناى مجموع گونه‌هاى گياهى، جانورى، ميكروارگانيزم‌ها و همه اكوسيستم‌ها و فرآيندهاى اكولوژى مربوط) آسيب‌هاى جدّى وارد مى‌شود. بدون ترديد مى‌توان ادّعا كرد كه همه مشكلات زيست‌محيطى در جهان كه بشر در خلق آنها نقش دارد، به نوعى، تهديد براى تنوّع‌زيستى به شمار مى‌آيند. طىّ ٣٠٠ سال گذشته، انقراض ١٦٢٢ گونه گياهى و جانورى به ثبت رسيده است.

پى‌نوشت‌ها:

[١]. افتخارى، ٣٤٩: ١٣٨١.

[٢]. گروه مطالعات دانشكده، ٥٨: ١٣٨٨.

[٣]. افتخارى، ١٣٨١: ٣٤٢.

[٤]. همان.

[٥]. دانشور ١٣٧١: ١٧٣.

[٦]. افتخارى ١٣٨١: ٣٤٩.

[٧]. خبرگزارى فارس، ١٣/ ٣/ ٨٨.