ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣١ - آيا ما اجازه داريم ژن هاى نسل هاى آينده را دستكارى كنيم؟
امّا اين سؤال مطرح است كه: آيا صدور مجوّز براى دستكارى ژنى سلّولهاى جنسى و جنينى براى بيمارىهاى خطرناك، راه را براى سوءاستفاده و توسعه به عرصههاى خطرناك دستكارى ژنتيكى انسان و مسائلى چون «پروژه سرباز آينده ارتش آمريكا» با ويژگىها و توانمندىهاى خاص و كاربردهاى نظامى و غير قانونى باز نخواهد كرد؟
البتّه خيلى از دانشمندان، مانند اريك لندر، سرپرست «مؤسّسه براد در كمبريج»،Broad Institute in Cambridge كه در توسعه فناورى ويرايش «ژن كريسپر» كار كرده، معتقد است اگر ما نمىتوانيم عواقب كار را كنترل و مشخّص كنيم، از اينجا به كجا خواهد رسيد و چه عواقبى خواهد داشت؟! پس بهتر است اصلًا اين كار را انجام ندهيم.
او ادامه مىدهد: مشخّص نيست اين نوع سياستها و مجوّزهاى ليز و لغزنده، چگونه مىخواهد اجرا و كنترل و نظارت شود؛ مانند سلاحهاى هستهاى كه با اينهمه معاهده و مقرّرات و نظارت، به وضعيت كنونى تهديد كننده، رسيده است.
لندر مىگويد: مؤسّسه ما، با اينكه دهها ثبت اختراع در فناورى ويرايش ژن كريسپر دارد كه مجوّز استفاده آن در كمپانىهاى بيوتكنولوژى را دارد، با ايده دستكارى ژنى سلّولهاى جنسى موافق نيست و از اين فناورى، در اين عرصه استفاده نمىكند.
هر چند فناورى ژندرمانى سالهاست در حال اجراست و چالشى خيلى سخت را نداشته است و فناورى ويرايش ژن مىتواند به توسعه آن در حوزه درمان بيمارىهاى خاص، مانند ديستروفى عضلانى و سرطان در بالغين كمك كند؛ البتّه بايد توجّه داشت كه در ژندرمانى، سلّولهاى سوماتيك يا غير جنسى استفاده مىشود كه تأثيرى در نسلهاى آينده نداشته و به همين دليل، مخالفت جدّى با آن نشده است؛ امّا دستكارى سلّولهاى جنسى يا جنينى، موضوعى بسيار جدّى و چالشبرانگيز است؛ زيرا به نسلهاى آينده منتقل خواهد شد.
با تجربههاى تلخ عجله در استفاده از فناورىهاى نوين و عدم توان نظارت و كنترل و مهار آن، كه سبب توسعه آنها در حوزههاى خطرناك هستهاى، راديولوژيك، شيميايى، بيولوژيك، تراريخته و غيره شده است، آيا بهتر نيست تأمّل بيشترى داشته و در اينباره عجله نكنيم؟
در اين گزارش، به مواردى اشاره شده كه از حدّ و مرزهاى پيشنهاد شده قبلى براى پيشگيرى از تولّد نوزادان با بيمارىهاى سخت، فراتر مىرود و نگرانكننده است؛ مثلًا ذكر شده است كه از اين فناورى، مىتوان همچنين براى اصلاح نژاد نوزادان بهگونهاى استفاده كرد كه چيزى مانند واكسن يا انسانهايى ساخته شوند كه حسّاسيت كمترى به بيمارىهاى عفونى خطرناك و ايدز و سرطان داشته باشند! به عنوان مثال، افرادى با ژنهاى خاصّى موسوم بهApoE ، كمتر مبتلا به بيمارى آلزايمر مىشوند، بنابراين با اضافه كردن اين ژن به جنينهاى نسل آينده، مىتوان از ابتلاى آنها به اين بيمارى در بزرگسالى جلوگيرى كرد!
التا چارو، از بخش اخلاق زيستى «دانشگاه ويسكانسين» كه نايب رئيس اين كميته، گزارش را نوشته است، مىگويد: ما پيشگيرى را نوعى اصلاح نژاد نمىدانيم؛ امّا اينكه اين كار انجام شود يا نه؟ به مسئولان صدور مجوّز بستگى دارد و جالب است كه او مىگويد ما عمداً ليست بيمارىهايى را كه با اين روش مىتوان مانع ايجاد آن شد، نياوردهايم تا مجوّز دهنده، آزاد در انتخاب باشد.
كنترل و نظارت بر فناورىهاى نوين، بسيار دشوار است و هرچه فناورىها پيشرفت مىكنند، اين نظارتها سختتر و سختتر مىشوند.
يك نگرانى اين است كه محقّقان در كشورهايى كه قوانين و نظارت در آنها بسيار آسانتر است يا اصلًا وجود ندارد، بروند و از اين فناورى سوءاستفاده كنند و آن وقت، جهان با فاجعه روبهرو خواهد بود.
متأسّفانه در حال حاضر، چنين اتّفاقى در فناورى مشابهى، به نام «انتقال ميتوكندرى» در سلّولهاى تخمك، در حال وقوع است.
سال گذشته، يك پزشك متخصّص نازايى در كلينيك خود، از اين روش براى يك زن آمريكايى مكزيكى، استفاده كرد.
بسيارى از گزارشهاى دانشگاهى به قفسه كتابخانهها سپرده شده و فقط توسط دانشمندان مطالعه و بايگانى مىشود؛ امّا اين گزارش آكادمى علوم آمريكا، به گفته جرج انا، متخصّص اخلاق زيستى در «دانشگاه بوستون» توان يك بمب سياسى انفجارى را دارد؛ زيرا اين گزارش به نحوى نوشته شده كه از حقّ والدين جهت داشتن فرزند سالم دفاع مىكند و بديهى است آنان استفاده از اين فناورى را حقّ خود خواهند دانست و اين سبب چالش در جامعه خواهد شد؛ امّا به نظر ما، اگر به اين والدين اطّلاعات دقيقى از عواقب اين فناورى بر فرندان و نسل آينده آنان نيز داده شود، بيشتر احتياط مىكنند.
حال با تجربه تلخى كه در مورد محصولات تراريخته، پس از ٢٠ سال از كشت گسترده آن حاصل شده است، بايد قبل از اينكه اين فناورى در عرصه عمل براى سلّولهاى جنسى و جنينى انسان استفاده شود، تمام جوانب ايمنى، سلامت، خطرات، عواقب دراز مدّت و آسيبهاى احتمالى آن به دقّت ارزيابى شود. ٩
البتّه بديهى است پس از اين بررسىها، بايد جنبههاى مثبت آن نيز مدّ نظر قرار گيرد، قبل از آنكه به طور كامل به آن نه گفته شود.
بايد توجّه كرد كه علم و فناورىها فىنفسه، خوب بوده و بد و شر نيستند و قضاوتى ندارند؛ بلكه استفاده از آنها و نيّات و سطح دانش ما از فوايد و مضرّات دراز مدّت آنهاست كه سبب ايجاد خطرات اين علوم مىشود.
تمام علوم و فناورىها، ابزارهايى در اختيار بشر هستند براى كشف و شهود و شناخت و ارتقاى سطح زندگى و آسايش و رفاه و سلامت و اين انسانها هستند كه با دانش كم، ناآگاهانه و عجولانه از علوم و فناورىها براى مقاصد تجارى يا حتّى خيرخواهانه، امّا با دانش ناقص، استفاده مىكنند؛ بدون آنكه بدانند در آينده، چه پيش خواهد آمد.
با توجّه به اينكه دانش ديگر مرزى ندارد و دانشمندان و نخبگان «جمهورى اسلامى ايران» ارتباطات بينالمللى گستردهاى دارند و هر فناورى كه در جهان توسعه يابد، خيلى زود به كشور وارد شده و دانشمندان ما شروع به توسعه آن در آزمايشگاهها و كلينيكهاى نازايى و پزشكى مىكنند، بايد اعتراف كنيم سيستم قوانين، كنترل، نظارت، مجوّزدهى و بررسى در كميتههاى اخلاقى، زيستى، حقوقى اين نوع تحقيقات در دانشگاهها و مراكز تحقيقاتى و كلينيكهاى دولتى و خصوصى، توسعه يافته و دقيق نيست؛ همچنان كه شاهد