ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ١٢ - وجه اوّل
شميم عطر سيب
نسبت ميان آيه صامت و آيه ناطق
مرتضى مهدوىيگانه
آيه مباركه «بِسْمِاللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» آيهاى بس بزرگ؛ بلكه بزرگترين آيت قرآن كريم به شمار مىرود. در حديث معروف اميرالمؤمنين، على (ع) است كه فرمودند:
«همه قرآن در سوره حمد است و همه حمد در «بسم الله» آن و همه «بسم الله» در «باء» خلاصه شده و تمام آن هم در نقطه آن است و منم نقطه «باء» «بسم الله»».[١]
راستى ميان آيت عظماى «بِسْمِاللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» و امام و حجّت خدا چه نسبتى مىتوان يافت؟
وجه اوّل:
يكى از آنها هماهنگى بين ساحت تشريع و تكوين است؛ يعنى اگر «بسم الله» بزرگترين آيت كتاب تشريع است، لاجرم بايد با بزرگترين آيت تكوين ارتباط و برآن انطباق داده شده باشد؛ امّا اين آيت عظماى تكوين كيست؟
پاسخ روشن است؛ همان سان كه اميرالمؤمنين، على (ع) نيز فرمودند: «مالله نبأٌ اعظمُ منّى و مالله آيةٌ اكبرُ منّى؛[٢]
خداى را خبرى بزرگتر از من و آيتى عظيمتر از من، نيست.»
پس اگر در ظاهر، بايد همواره ياد خدا را پاس داشت، هر كارى را با نام او (بسم الله) آغاز كرد، در باطن نيز بايد همواره اسم حقيقى و تكوينى حق؛ يعنى امام و حجّت حق را از ياد نبرد؛ بلكه نام و اسمش را بر زبان جارى كرد. بازهم به روايتى ديگر از اميرمؤمنان، على (ع) دقّت كنيد. آن حضرت در توصيههايى به جناب كميل، ابتدا تأكيد مىكنند كه در هر روز، نام خدا را ببر و بگو: «لاحول و لاقوّة الّا بالله» و بر خدا توكّل كن.
آنگاه مىفرمايند:
«و اذكرنا و سم بأسمائنا و صل علينا و أدر بذلك على نفسك و ما تحوطه عنايتك تكف شر ذلك اليوم إن شاء الله؛[٣]
اى كميل! و ما اهلبيت را ياد كن و نام ما را ببر و بر ما صلوات بفرست و آن را بر خويشتن بدم و بچرخان و بر هرچه اراده آن را كردهاى، كه به خواست الهى (با اين كار) شرّ آن روز از تو برطرف خواهد شد.»
چنانكه ملاحظه مىشود، حضرت در توصيه خود به كميل، به نام خداوند اكتفا نمىكنند؛ هرجند اگر كسى حقيقتاً نام خدا را بر زبان و دل و همه وجود خود جارى كند و واقعاً با ياد خدا حركت كند، او را كافى خواهد بود؛ امّا نكته بسيار باريك و لطيف اين است كه نام خداوند را حقيقتاً بردن و آن را بر خويشتن واقعاً جارى كردن، جداى از نام امام نيست و ذكر امام لازمه نام و ذكر خداست، از آن؛ بلكه به اعتبارى عين آن است؛ چنانكه امام صادق (ع) فرمودند:
«إنّا إذا ذُكِرنا، ذُكِرَ اللهُ؛[٤]
هرگاه ما ياد شويم، همانا خدا ياد مى شود.»
بدين روى، اگر كسى بر اين پندار باشد كه با ياد و نام خدا، چه نيازى به ياد و نام امام است، در اين اشتباه افتاده كه بين خدا و ياد امام، جدايى قائل شده است، در حالىكه امام صادق (ع) فرمودند: «ياد ما از ياد خدا؛ بلكه عين همان است؛ چنانكه آفتاب هرگز از خورشيد جدا نيست، بلكه آنچه از خورشيد به ما مىرسد، هرگز خود خورشيد نيست؛ بلكه همان آفتاب است.»