همان‌طور كه از آيات كريمه و روايات ظاهر مى‌شود، اهمّيت ذكر و تداوم بر ذكر الهى از اهمّيت منحصر به فردى، برخوردار است. به تعبير ديگر، شياطين در مواقع غفلت، انسان را صيد مى‌كنند. كما اينكه در روايت آمده كه حتّى حيوانات هم وقتى از ذكر خدا غافل مى‌شوند، دچار بلا يا صيد صيّادان قرار مى‌گيرند. ذكر دو نوع است:

١. ذكرى كه به عنوان بهترين وسيله كمالات انسانى و قرب به حق تعالى است كه خود، نيازمند مباحثى وسيع و پر حجم مى‌باشد و مجال بحث درباره آن در اين مقاله نيست؛

٢. ذكرى كه در مقابل غفلت بوده و به عنوان مبارزه با شيطان مطرح است و ما به قدر وسع و توان به آن مى‌پردازيم.

از آنجايى كه قلب، پر ارزش‌ترين عضو وجودى انسان است و رسيدن به همه كمالات و مقامات انسان كامل در سايه تربيت و تزكيّه قلب است، شياطين، هجوم و تخريبشان، در نهايت، در قلب انسان است. بنابراين به بيان نكته‌هايى در اين مورد مى‌پردازيم. قلب حرم الهى و بيت الله‌

و عرش الرّحمان است و حالاتى دارد كه شناخت اين حالات لازم است. در روايتى امام صادق (ع) مى‌فرمايد:

«حالات و حركات قلب بر چهار نوع است. رفع و فتح وخفض (كسره) و وقف (سكون). پس رفع قلب در ذكر خداى تعالى است و فتح قلب در راضى بودن از خداوند و خفض قلب در مشغول شدن به غير خدا است و وقف و سكون قلب در غفلت از خداست. آيا نمى‌بينى كه وقتى انسان، با اخلاص، ياد عظمت خدا مى‌كند. تمامى حجاب‌ها و پرده‌هاى قلب او برداشته مى‌شود.»

قلب سليم، زمانى حاصل مى‌شود كه قلب مُنيب شود؛ يعنى از حالات خفض و سكون، بيرون آمده- غفلت را كنار بگذارد و در آن انوار الهى، متجلّى شود و حالت برگشت و انابه به سوى حق تعالى و اولياى گرامى‌اش پيدا كند؛ امّا قلب سليم كه به عبارتى، سرمايه كمال انسانى و انسان كامل است، در قرآن به عنوان سرمايه تشيّع و زيربناى شيعه‌گرى آمده است.

«در آخرت هم سرمايه فلاح و رستگارى است و متاع بازار آخرت، همين قلب سليم است كه خداوند مشترى آن است، در آنجا كه مى‌فرمايد: «يَوْمَلا يَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ» قلب سليم، قلب سالم از كفر و شرك و نفاق است و در قبول توحيد و نبوّت و ولايت سلم و مطيع است و در مقام اخلاق، قلب سليم، قلب سالم از رذائل اخلاقى، مثل حسد، كبر، كينه، حرص و طمع، بخل و ... مى‌باشد؛ و در مقام عمل، قلب سليم، قلبى است كه انگيزه عمل را از آفات حفظ كند؛ مثل خلوص در عمل كه از نيّت خالص سرچشمه مى‌گيرد تا آفت رياء و عجب و امثال آن را بزدايد.

سلم در اعتقاد، با تفكّر و تعقّل و در اخلاق با مراقبت و تزكيّه حاصل مى‌شود. از سلم در عقل و روح ونفس، تقوا حاصل مى‌شود.

آيات قرآنى، دلالت بر اين دارد كه راز فلاحت و رستگارى، ذكر خداست آنجا كه فرموده: «ياأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ؛ اى كسانى كه ايمان آوريد، خداى تعالى را به ياد داشته باشيد و ذكر او بسيار كنيد تا رستگار شويد.»