آز و تماميّت‌خواهى انسان غربى را به نمايش مى‌گذارد، بى‌شباهت به فاستوس و عهد او با ابليس نيست. مسير يكى است؛ چنان‌كه در تمام سال‌هاى قرن بيستم، مجموعه بحران‌ها و بن‌بست‌ها، با چاشنى فجايع و ظلم‌ها، نتايج اين عهد غير رحمانى را به نمايش گذاردند.

در طول تاريخ همه ماجراى رفته بر داستان خلقت، از همان روز اوّل و از همان انعقاد عهد نخستين انسان با خداوند، براى گردن گذاردن بر اوامر و نواهى آن ربّ جليل و گسست هزار باره آن عهد قابل مشاهده است.

آيه مباركه‌ «أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ وَ أَنِ اعْبُدُونِي هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيراً أَ فَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ؛[١] اى فرزندان آدم! مگر با شما عهد نكرده بودم كه شيطان را مپرستيد؛ زيرا وى دشمن آشكار شماست و اينكه مرا بپرستيد، اين است راه راست و [او] گروهى انبوه از ميان شما را سخت گمراه كرد، آيا تعقّل نمى‌كرديد؟ اين است جهنّمى كه به شما وعده داده مى‌شد». پرده از ابتدا و انتهاى گسست عهد با خداوند كريم و انعقاد عهد با شيطان رجيم برمى‌دارد.

شايد بتوان گفت، داستان بلند آمد و شد انسان در عرصه زمين، طىّ همه قرون متمادى، داستان انعقاد عهد و گسست عهد با دو منشأ رحمانى يا شيطانى باشد.

هماره و در طول تاريخ در گستره زمين و مناسبات انسانى، دو رود، دو جريان، زنجيره‌اى جارى است كه عموم انسان‌ها را در خود جاى داده است. يكى جريانى كه عهد خود را با شيطان استوار ساخته و در خدمت او در آمده تا از ميوه‌ها و ثمره‌هاى اين دوستى بهره‌مند شود و جريانى كه عهد خود را با خداى رحمان و فرستادگان او، از ميان انبياء و اوصياء استوار ساخته و در خدمتش آمده است.

خداوند خطاب به هم‌پيمانان ابليس مى‌فرمايد: «اصْلَوْهَاالْيَوْمَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ؛[٢] [اين است جهنّمى كه به شما وعده داده مى‌شد،] پس اكنون در آن وارد شويد، به جرم آنكه كفر مى‌ورزيديد.»

برخلاف تصوّر، تمامى راه‌هاى نفوذ ابليس و جنودش بر انسان مسدود است. ابليس همه تلاش خود را مصروف گشودن روزنه‌اى مى‌كند تا از مسير آن، مرزهاى مملكت وجودى انسان را در تصرّف خود قرار داده و از آن بگذرد.

اوّلين روزنه نفوذ در شعور و آگاهى وسوسه و فريب است.