در ميان شياطين جن، فرد خاصّى وجود دارد كه در شيطنت مقام عالى دارد و او همان ابليس است. شيطان سمبل التقاط خير و شرّ در عالم است و ما بايد مراقب خويشتن باشيم، نپنداريم اگر خداوند توفيقى عطا فرموده و ما چند روزى در راه درستى گام برداشتيم تا پايان چنان خواهيم ماند، جهان عرصه دگرگونى‌هاست، آدمى تا زنده است و بر راستاى باريك روزگار مى‌گذرد، احتمال سقوط دارد. درود بر بزرگانى كه هماره از سوء خاتمه و بدى عاقبت، بيش از هر چيزى هراسيدند و همواره دعا مى‌كردند كه عاقبت به خير گردند. «اللهّم اجعل عواقب امورنا خيراً».

مسئله مهلت خواستن ابليس و مهلت دادن خداوند در سه مورد در قرآن ذكر شده است:

«قالَأَنْظِرْنِي إِلى‌ يَوْمِ يُبْعَثُونَ؛[١]

تا روزى كه مردم برانگيخته مى‌شوند، مرا مهلت ده!»

«قالَرَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى‌ يَوْمِ يُبْعَثُونَ؛[٢]

گفت: پروردگارا! مرا تا روزى كه (مردم دوباره) برانگيخته مى‌شوند، مهلت ده!»

البتّه خداوند نمى‌فرمايد كه به او تا قيامت مهلت داديم؛ بلكه مى‌فرمايد:

«قالَفَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلى‌ يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ؛[٣]

فرمود: همانا تو از مهلت داده شدگانى تا روز هنگام معلوم.»

اين جمله، جواب خداى متعال به ابليس است و در آن اجابت قسمتى از خواسته او و هم ردّ قسمتى ديگر از آن است. اجابت است، نسبت به اصل عمر دادن و ردّ است، نسبت به قيدى كه او به كلام زد و آن اين است كه اين مهلت تا قيامت باشد؛ لذا فرمود، مهلت مى‌دهم؛ امّا تا روزى معلوم، نه تا قيامت. حال بپردازيم به اينكه وقت معلوم به چه معناست و براى چه كسى معلوم است. اينكه در آيه مورد بحث، وقت ياد شده براى ابليس معلوم است يا نه؟ از لفظ آيه فهميده نمى‌شود.[٤]

بعد مرحوم علّامه (ره) در بحث روايى اين آيات، روايتى از ابن عبّاس نقل مى‌كند كه منظور از «يوم» در آيه، آخرين روز تكلّف است كه همان روز نفخ او است كه تمامى خلايق مى‌ميرند و ميان نفخه اوّل و دوم كه همه را زنده مى‌كند، چهارصد يا چهل سال «به اختلاف روايات» فاصله است و تفاوت ميان آنچه ابليس خواسته و آنچه خداوند اجابت فرموده، همين چند سال است. و در «تفسير» عياشى از وقب بن جميع و در «تفسير برهان» از شرف الدّين نجفى، با حذف سند از وهب نقل شده كه گفت:

از امام صادق (ع) درباره ابليس پرسيدم و اينكه منظور از «يوم وقت معلوم» در آيه ياد شده، چيست؟ فرمود:

«اى وهب! آيا گمان كرده‌اى همان روز بعث است كه مردم در آن زنده مى‌شوند، نه، بلكه خداى عزّوجلّ او را مهلت داد تا روزى كه قائم ما ظهور كند كه در آن روز موى پيشانى ابليس را گرفته، گردنش را مى‌زند، روز وقت معلوم آن روز است.»[٥]

و نيز علّامه در پاسخ به چنين سؤالى گفت:

گويا اين وقت نزد خود شيطان نيز معلوم است،[٦] در اخبار رجعت آمده،