شرح: يعنى تا انسان به نور معرفت خدا و توحيد ذات و صفات حق جانش روشن نگردد به مقام روح انسانى نرسيده و تا آن معنى بزرگ را در خود ادراك شهودى نكند هنوز زنده به حيات حقيقى نگرديده است، در ديوان منسوب به حضرت مولى ٧ است:

و إنّ امرء لم يحى بالعلم ميّت‌		و أبدانهم قبل القبور قبور

كسى كه زنده به نور علم و معرفت نگردد مرده است و پيش از آنكه به قبر داخل شود بدنش قبر جان مرده اوست. و نيز فرموده هركس خدا را فراموش كند خدا او را از نفس ناطقه خود غافل سازد و چشم بصيرت قلبش كور شود و هركس به ياد خدا باشد خدا قلبش را زنده و عقلش را نورانى گرداند و شعر اشاره به آيه مباركه است‌ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ‌[١]. يعنى هركس خدا را فراموش كرد از جان خويش و كسب سعادت ابدى خود فراموش كند و همه به تن پرورى و خدمت بدن حيوانى پردازد كه لازمه‌اش مرگ روح و فناى نفس ناطقه قدسيه باشد كه حق فرمود قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها\* وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها[٢] رستگار شد هركه روح خود را تربيت و تكميل به علم و عمل كرد، و زيان كرد و فاسد گرديد هركس كه به تن‌پرورى از تربيت روح اهمال و اعراض كرد پس توحيد و علم و معرفت الهى زنده‌كننده حقيقى روح انسان است.

كلمه ٣- قال أمير المؤمنين ٧: التّوحيد أن لا تتوهّمه و العدل أن لا تتّهمه.

[٣]

[١] - حشر/ ٢٠

[٢] - شمس/ ١١ و ١٢

[٣] - نهج البلاغه، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، چاپ رحلى سنگى، ص ٤٩٢، س ٢٨.

قوله:« چنان كه امام صادق ٧ فرمود ...» حديث را جناب شيخ بهائى قدّس سرّه در ضمن بيان حديث دوم كتاب اربعين از حضرت امام باقر العلوم ٧، بدين صورت نقل فرموده است:« و فى كلام الإمام ابى جعفر محمّد بن على الباقر ٧ اشارة الى هذا المعنى حيث قال: كلّ ما ميّزتموه بأوهامكم فى أدق معانيه مخلوق مصنوع مثلكم مردود اليكم، و لعلّ النّمل الصّغار تتوهّم أن للّه تعالى زبانيتين فإنّ ذلك كمالها و تتوهّم أن عدمهما نقصان لمن لا يتصف بهما و هكذا حال العقلاء فى ما يصفون اللّه تعالى به» انتهى كلامه صلوات اللّه عليه و سلامه.

جناب استاد الهى رضوان اللّه عليه قسمتى از صدر حديث را بدين صورت نقل كرده است: كلّما ميزتموه فى أوهامكم فى أدقّ معانيه فهو مخلوق مردود اليكم، الخ ... و لكن صواب آنست كه اختيار كرده‌ايم و نقل نموده‌ايم؛ و حديث از امام باقر ٧ است نه از امام صادق ٧. و كأنّ جناب استاد الهى حديث را از حفظ نقل فرموده است.

قوله:« در كلمه ديگر حضرت فرمود:« لا تقدّر ..» بحار، ط بيروت، ج ٤، ص ٢٧٨، س ١:« لا تقدّر عظمة اللّه سبحانه على قدر عقلك فتكون من الهالكين».