حكمت عملى يا اخلاق مرتضوى - الهى قمشهاى، مهدى - الصفحة ٤٦ - كلمه ٨ - قال أمير المؤمنين

بيفزايد وفّقنا اللّه تعالى.

كلمه ٨- قال أمير المؤمنين ٧: أعرف النّاس باللّه سبحانه أعذرهم للنّاس و إن لم يجد لهم عذرا

[١].

ترجمه: فرمود هركس خدا را بهتر شناسد عذر مردم را هرچه كنند بهتر مى‌پذيرد هرچند بر آنان عذرى نداند.

شرح: يعنى يكى از اوصاف خداشناسان آنست كه هرگز زبان به عيب‌جوئى و بد گفتن به خلق نگشايند و كسى را ملامت در كارى نكنند و عذر او بپذيرند و توبه گنه‌كاران را به درگاه خدا مقبول و اميد عفو بر همه روا دارند همه نيك و بد مردم را مشمول عنايت و رحمت نامنتهاى حق توانند دانست و هرگز بغض و عداوت از خلق در دل ندارند و ابدا تحقير و توهين به كس روا ندارند زيرا:

و همه كس را معذور در مراتب وجود و سرّ قدر شناسند و نزد خدا قابل رحمت واسعه و الطاف بى‌نهايت شمارند و به زبان عشق چون الهى سرايند:

و خود را بهتر از كسى نپندارند و به مردم نظر اشفاق و ترحّم كنند و اگر كسى را در گناهى مستغرق ديدند به او نصيحت و نكوهش از شفقت مى‌كنند نه خشم و ملامت و بر او مغفرت از خدا مى‌طلبند زيرا خدا را شناخته كه او را رحمت واسعه است‌ وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْ‌ءٍ[٢] پس نتيجه خداشناسى اشفاق و ترحّم و مهربانى و عذرپذيرى نسبت به نيك و بد خلق خواهد بود.

[١] - در غرر و درر آمدى روايت شده است. شرح آقا جمال، ط ١، ج ٢، ص ٤٤٤، ش ٣٢٣٠.

قوله:« خلق را ...» بيتى از دفتر ششم مثنوى عارف رومى است. مصراع دوم به نقل جناب استاد قوله:( و به زبان عشق چون الهى سرايد) حضرت الهى رضوان اللّه عليه بدين صورت بود:( و اندر او تابان ...) باضافه واو. استاد رحمة اللّه عليه از خود خبر مى‌دهد كه متخلّص به الهى بود.

و بيت مذكور از نغمه عشاق و ديوان او در اوصاف اهل صفا و اشاره به ولايت مطلقه است.( كليات ديوان حكيم الهى قمشه‌اى، ص ٣٨٧).

[٢] - اعراف/ ١٥٦.