شيداي روح الله (سيري در زندگي آيت الله حاج آقامجتبي حاج آخوند) - مُهری، محمد جواد - الصفحة ٤٤ - آية الله العظمي ملا حسينقلي همداني

وروز ملازمش بودند وبه آنچه خواستند، رسيدند وبه سعادت ابدي دست يافتند ـ درک کردم، شاگرداني که اثر تربيت او به خوبي در سيماي شان نمايان بود.[١]

آية الله ميرزاجوادآقا ملکي تبريزي دريکي از خاطرات خود درباره‌ي تأثيرکلام کيميا اثر، آخوند چنين مي‌نويسد:

ايام تعطيل وتوقف درنجف اشرف که مشرّف بودم، جناب عالم عامل جليل وکليم بزرگوار بي ‌بد يل آخوند ملاحسين قلي همداني ـ قدس الله روحه ـ به يکي از طلاب راه آخرت، عمل توبه را تلقين فرمودند، دو سه روز جهت انجام اين مهم غايب شد. بعد که آمد ديد يم بدني که چاق ونشيط ـ بود ـ کأنّه نصف شده ورنگ آب دارش، زرد وپريشان گرديده است. معمولاً اين تغيير، درچند روزي رياضت، پديد نيامده بود. پس ازآن معلوم شد که مردانه عمل کرده است.[٢]

بايد توجه داشت كه با اين اوصاف، تلاش تربيتي آخوند همداني از هجوم بدخواهان مصون نبود، علامه طباطبايي دراين باره مي‌گويد:

«گروهي، دسته جمعي توطئه کردند وروش عرفاني، الهي وتوحيدي مرحوم آخوند را به باد انتقاد گرفتند ودرعريضه‌اي به مرحوم شربياني ـ هنگامي که مرحوم شربياني رياست مسلمين را داشت ورئيس مطلق وقت شمرده مي‌شد ـ نوشتند که ملاّ حسين‌قلي همداني، روشي صوفيانه درپيش گرفته است! مرحوم شربياني نامه را مطالعه فرمود وقلم را برداشته، زير نامه نوشت: کاش خداوند مرا مثل آخوند صوفي قرار بدهد! با اين جمله ي آن عالمِ بزرگ، کار تمام شد ودسيسه‌ها، همه برباد رفت» .[٣]

[١]. نقباءالبشر، ج٢، ص٦٧٤.

[٢]. رساله لقاءالله، ص ٨٩ .

[٣]. مهرتابان، ص١٤٠.