شيداي روح الله (سيري در زندگي آيت الله حاج آقامجتبي حاج آخوند) - مُهری، محمد جواد - الصفحة ١٧٨ - جنگ ايران وروس

٢. دومين عامل در شروع جنگ دوم ايران وروس را مي‌توان اجحاف بيش از حدّ روس‌ها با مردم مسلمان قفقاز به شمار آورد که نسبت به مال وجان وناموس آنها بي‌اعتناء بودند. فاتحان روسي نه تنها مسلمين آن مناطق را مورد آزار قرارمي ‌دادند، حتي به اموال هم کيشان ارمني وگرجي خود نيز چشم طمع داشتند وگاهي آنها را بدون هيچ مدرک ودليلي به نفع خود ضبط مي‌کردند.[١]

گزارشهاي مفصّل وحتّي مضاعف ومبالغه‌آميز اين تعديات وحشيانه، درايران وعتبات توسط عوامل عباس ميرزا واحتمالاً برخي ايادي مرموز خارجي به سمع علماء ومردم مسلمان مناطق ايران مي‌رسيد و آنان را برمي‌آشفت. علما نيز با توجه به غيرت ديني واحساس تکليفي که درحمايت از مسلمين مظلوم مناطق از دست رفته داشتند وبا توجه به اعلان آمادگي نظامي دربار تهران ونايب السلطنه درتبريز ومتأسفانه بدون توجه به شرايط عيني عصر وجامعه خود، به ضرورت جهاد دفاعي حکم دادند.

٣. برخي را نظر براين است که دولت انگليس براي دفع خطر احتمالي ايران نسبت به هندوستان ـ که درآن موقع مستعمره رسمي انگلستان بود ـ ومشغول ساختن ايران، دريک جبهه ديگر به منظور فرسايش توان نظامي واقتصادي او، درغياب به آتش اين جنگ از طريق عوامل پنهاني خود همچون اللهيار خان آصف الدوله وغيره دامن مي‌زد، وحتي به آصف الدوله که درخواب خوش تجزيه خراسان وتأسيس سلطنت مستقل درآن سامان بوده، وعده و وعيدهاي پنهاني فراوان مي ‌داده است.[٢]

البته هرچند که اين نظر فاقد برهان قابل استدلال تاريخي است ليکن با معيارهاي سياسي وبا درنظر گرفتن شرايط منطقه درآن روزگار بعيد به نظر نمي‌رسد.

[١]. همان مدرک، ص ١٠٧.

[٢]. شرح حال رجال ایران، ج ٤، ص ١٥٥.