علوم قرآنى - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٥٣ - زبان وحى

شيوا و رسا ترسيم شده است.

در سوره ابراهيم، بيهوده بودن كارهاى كافران را با ضرب‌المثل، حالت تجسّمى بخشيده‌ «مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ، أَعْمالُهُمْ كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عاصِفٍ لا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلى‌ شَيْ‌ءٍ ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ[١]؛ مثل كسانى كه به پروردگارشان كافر شدند، كردارهايشان به خاكسترى مى‌ماند كه بادى تند در روزى طوفانى بر آن بوزد. از آنچه به دست آورده‌اند هيچ [بهره‌اى‌] نمى‌توانند برد. اين است همان گمراهى دور و دراز». جالب آن كه از همان نخست، اعمال آنان را به خاكستر تشبيه كرده است كه حالت فنايى آتش سوخته را مى‌رساند! در سوره بقره، كمك‌رسانى به بينوايان را كه توأم با منّت‌گذارى و آزردن خاطر آنان انجام گيرد، به بخشش‌هاى رياكارانه (خودنمايى) تشبيه نموده، آن‌گاه در قالب هنرى ترسيم، بيهوده بودن آن را تجسّم بخشيده است: «فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْداً لا يَقْدِرُونَ عَلى‌ شَيْ‌ءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ‌[٢]؛ پس مثل او هم چون مثل سنگ خارايى است كه بر روى آن، غبار خاكى [نشسته‌] است، و رگبارى به آن رسيده و آن [سنگ‌] را شفّاف و صاف بر جاى گذارده است. آنان [- رياكاران‌] نيز از آنچه به دست آورده‌اند بهره‌اى نمى‌برند، و خداوند، كافران را هدايت نمى‌كند».

اين‌گونه ضرب‌المثل‌هاى ترسيمى در قرآن فراوان است‌ «وَ لَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ»[٣]. در جاى ديگر مى‌گويد: «وَ لَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ»[٤]؛ يعنى مثل‌هاى گوناگونى آورده‌ايم، باشد تا ضمير خفته انسان‌ها را بيدار سازيم.

اين دو بخش از آيات قرآنى (بخش بيان احكام و تكاليف و بخش حكم و مواعظ) كاملا براى مردم آن روز- كه مخاطبين قرآن بودند- و نيز براى همگان تا ابديّت روشن و آشكار است و آيه‌ «بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ‌[٥]؛ به زبان عربى رسا و آشكار» براى هميشه جريان دارد.

[١] ابراهيم ١٤: ١٨.

[٢] بقره ٢: ٢٦٤.

[٣] زمر ٣٩: ٢٧.

[٤] اسراء ١٧: ٨٩.

[٥] شعراء ٢٦: ١٩٥.