علوم قرآنى - معرفت، محمد هادى - الصفحة ١٥٢ - مشخصات كلى مصحفهاى عثمانى

آورد و هفتمين سوره از سوره‌هاى بزرگ قرار داد. شايد عثمان توجه نكرده است كه سوره برائت، به عنوان هشدار و وعده عذاب به كافران نازل شد. ازاين‌رو با نام خداوند كه رحمت محض است نازل نگرديده است، زيرا متناسب نيست كه هشدار و وعده عذاب با رحمت آغاز گردد. از اين جهت است كه امير مؤمنان عليه السّلام فرموده:

«بسم اللّه ... براى امان است، در حالى كه سوره برائت تكيه بر شمشير دارد»[١].

با اين كيفيت، مصحف عثمانى با ديگر مصحف‌ها اختلافاتى دارد، ولى اين اختلافات جزئى است؛ و فقط از نظر تقدم و تأخر برخى سوره‌هاست.

٢. نقطه و علامت: مصحف‌هاى عثمانى به مقتضاى شيوه نگارش كه در آن دوره ميان مردم عرب رايج بود از هر نشانه و علامتى كه حروف نقطه‌دار و بى‌نقطه را مشخص كند، خالى بود. و لذا بين ب و ت و يا و ثا تفاوتى نبود. و نيز ج و ح و خ از يكديگر تشخيص داده نمى‌شدند. همچنين حركت و اعراب كلمات، به‌وسيله فتحه، كسره، ضمه و تنوين نشان داده نمى‌شد. خواننده خود بايد به هنگام قرائت با توجه به قرائن، آن‌ها را از يكديگر تميز مى‌داد، و وزن كلمه و چگونگى اعراب آن را شخصا مى‌شناخت.

ازاين‌رو در صدر اوّل، قرائت قرآن فقط به سماع و نقل موكول بود و جز از طريق شنيدن، قرائت قرآن تقريبا ممتنع بود. مثلا بين كلمه‌هاى «تبلو»، «نبلو»، «نتلو»، «تتلو» و «يتلو» هيچ فرقى وجود نداشت. همچنين كلمه «يعلمه» از «تعلمه»، «نعلمه» و «بعلمه» تشخيص داده نمى‌شد. ازاين‌رو چه بسا آيه‌ «لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً»[٢] به صورت «لمن خلقك» خوانده مى‌شد.

ذيلا نمونه‌هايى از قرائت‌هاى مختلف كه بر اثر خالى بودن مصحف‌ها از نقطه رخ داده است، آورده مى‌شود:

سوره بقره، آيه ٢٥٩: «ننشزها»، «ننشرها»، «تنشرها»[٣].

سوره آل عمران، آيه ٤٨: «يعلّمه»، «نعلمه»[٤].

[١] المستدرك؛ ج ٢، ص ٣٣٠. الاتقان؛ ج ١، ص ٦٥. مجمع البيان ج ٥ ص ٢.

[٢] يونس ١٠: ٩٢.

[٣] ر. ك: تفسير طبرسى؛ ج ٢، ص ٣٦٨.

[٤] همان؛ ص ٤٤٤.