توجهى در انحصار توليد دست نيابند، قادر نيستند ويژگى‌هاى اصولى و اساسى حاكم بر بازار را كه بدان‌ها اشاره رفت، تحت تأثير قرار دهند. اساسا مبادلات اقتصادى در داخل بنگاه‌ها، شكل تحريف‌شده‌اى‌[١] از مبادلات بازارى‌اند كه منظور نهايى آنها رقابت بهينه در بازارهاى ملى و بين المللى است. در صورتى كه نوعى برنامه‌ريزى متمركز يا انحصارى بر بازار حاكم شود، بازار از مسير خود منحرف مى‌شود و ممكن است نياز به جايگزينى داشته باشد يا حتى دچار فروپاشى شود. براساس تعريف، نهاد بازار نمى‌تواند موجويت و فعاليت خود را بدون وجود يك چارچوب سياسى و اجتماعى، حفظ كند؛ زيرا اين چارچوب نه تنها در حكم رابطه و واسطه مبادله (به ويژه پس از تعيين طلا به عنوان نظام واحد پولى)[٢] عمل كرده است، بلكه سازوكار لازم براى ملزم ساختن طرفين قراردادها به اجراى تعهدات خود را نيز تأمين مى‌كند. بر همين اساس، از «بازار آزاد» يا بازار كامل، اغلب به عنوان مكانى براى مبادله با جريان آزاد هر نوع منبع اقتصادى براساس ميزان عرضه و تقاضا، ياد مى‌شود. اين تعريف را مى‌توان، تعريفى مطلوب و عملى دانست.

اگر در عمل بازارى براساس تعريف مذكور وجود داشته باشد، طبيعتا بايد خود رابا شرايط گوناگون اجتماعى و سياسى و حتى طبيعى، وفق دهد. به همين دليل است كه در ساختارهاى تاريخى و ملى متفاوت، بين بازارها تفاوت‌هايى به چشم مى‌خورد، اما همه آنها در ويژگى‌هاى اساسى فوق الذكر، وجه اشتراك دارند. تأثير نيروهاى اجتماعى، به ويژه اقتدار دولت، در پى‌بردن به ابعاد و جنبه‌هاى منحصر به فرد بازارهاى ملى و بين المللى، نقش بسيار اساسى و مهمى دارد. ازاين‌رو، آنچه را كه از ديرباز تحت عنوان «دست پنهان»[٣] بازار از آن ياد مى‌شود، بايد نتيجه رفتار انسان دانست كه تحت تأثير تلفيقى از نيروهاى بازار و نهادهاى سياسى و اجتماعى از انسان صادر مى‌شود.

[١] .Distorted

[٢] . پايه طلا"standard gold " يا نظام واحد پولى طلا، كه در آن، اسكناس به تقاضاى حامل بايد به وسيله مؤسسه‌اى كه آن اسكناس را چاپ كرده است قابل تبديل شدن به طلا باشد.( م)

[٣] .Midden hand