در یمن: ابوسفیان محمدبنحمید معمریاز معمر بنراشد کتبش را تحصیل نمود[١] و یحییبنمعین و احمد بنحنبل و ابوخیثمه زهیر بنحرب کتب عبدالرزاق.[٢]

در مصر: ابوعلیحسنبنحبیبحصايریاز ربیع مرادیکتاب الأمّ را گرفت[٣] و ابن ‌الأحمر محمد بنمعاویه از ابوعبدالرحماننسايیالسنن الکبیرش را شنید.[٤]

در قیروان: محمد بنوضّاح از موسیبنمعاویهصُمادحیالمصنّفوکیعبنجرّاح را گرفت[٥] و قاسمبنأصبغ از بکر بنحمّاد المسند مسدّد بنمُسَرهد را شنید.[٦]

در خراسان: ابوسلیمان داود بنعلیبغدادیاز اسحاقبنراهویه المسند و التفسیر را شنید[٧] و ابوعبدالله صفّار إصبهانیاز حسنبنسفیان المسندش را فرا گرفت[٨] و دعلجبناحمد سجستانیدر نیشابور مصنّفات ابن‌خُزَیمه را به دست آورد.[٩]

٣-١٠. نشر کتب حدیث

گروهیاز حدیث‌پژوهان در طیکوچ‌هایعلمیخویش بار و بنه‌شان، کتب و نوشته‌هایحدیث بود و در شهرهایمقصد و حتیدر میانه راه آن را در اختیار اهلِ این علوم می‌نهادند.

دانشمندان شیعه

سعید بنجبیر، از بزرگان تابعان، با ورودش به ریّ مواردیاز تفسیر ابن‌عباس را در اختیار ضحّاکبنمزاحم گذاشت.[١٠]

ابانبنابی‌عیاش کتاب سلیمبنقیسهلالی را همراه خود به دیار شیراز و بصره برد.[١١]

ابراهیم بن محمد بن سعید ثقفیکوفی (م٢٨٣ق) که در ابتدا زیدیمذهب بود و سپس به اثناعشریه گرایش یافت و کتابیبه نام المعرفة در مناقب و مثالب مشهور نگاشت که کوفیان از او خواستند آن را کنارینهاده و نشر ندهد، اما او پس از جویا شدن از بدترین شهرها از نظر رفتار با شیعیان، روانه آنجا (اصفهان) شد و قسم یاد نمود که جز در آن شهر روایت نکند و تلاش بزرگان برایدعوت او به شهر قم سودینداشت. نجاشیبرایاو بیش از چهل کتاب برشمرد که بيش‌تر آنها در بزرگداشت خاندان عصمت و طهارت و حقوق غصب شده ایشان است.[١٢]

[١]. رجال النجاشی، ص١٣٢.

[٢]. همان، ص١٨٠، ش٤٧٣.

[٣]. همان، ص٢٣٢، ش٦١٦.

[٤]. الفهرست، ص٦٤.

[٥]. مستدرکات علم رجال الحدیث، ج٦، ص٤٤٥.

[٦]. همان، ج٧، ص٢٩٢.

[٧]. المحدث الفاصل، ص٢٣٢، ش١٢٥؛ سیر اعلام النبلاء، ج٨، ص٣٧٧، ش١٥٣٩.

[٨]. الحیاة العلمیة فی مکة، ص٣٣٧ به نقل از سؤالات أبي‌داود لأحمد‌ بن حنبل، ص٣٥٠.

[٩]. همان، ص٣٣٨، به نقل از طبقات علماء الشافعية، ص٤٠.

[١٠]. سیر اعلام النبلاء، ج١٢، ص٥٥٨، ش٣٦١٠.

[١١]. الجرح و التعدیل، ج١، ص٣١٥.

[١٢]. سیراعلام النبلاء، ج١١، ص٢٥، ش٢٤٤٤.