توبه او را پس فرمود كه يك سال بسيار است يك ماه فرمود هر كس يك ماه پيش از مرگش توبه كند خدا توبه او را قبول ميكند پس فرمود يك ماه بسيار است هر كه يك هفته پيش از مرگش توبه كند خدا توبه او را قبول ميفرمايد پس فرمود يك هفته بسيار است هر كه يك روز پيش از مرگش توبه كند خدا توبه او را قبول ميكند پس فرمود يك روز بسيار است هر كس توبه كند پيش از آنكه معاينه امور آخرت را ببيند خدا توبه او را قبول كند و اكثر علماء اين حديث را حمل بر نسخ كرده‌اند و استدلال كرده‌اند بآنكه نسخ پيش از فعل جايز است و گمان فقير آنست كه اين اشاره است باختلاف مراتب توبه بآنكه توبه كامل آنست كه اقلا يك سال پيش از مرگ توبه كند و تدارك ما فات را و اصلاح احوال خود را يك سال بكند و اگر آن ميسر نشود و هم چنين تا آنكه در آخر اقل مراتب اجراى توبه را بيان فرمود و در مصباح الشريعه از حضرت صادق عليه السّلام روايت كرده‌اند كه توبه ريسمانى است كشيده كه خداوند براى بندگان آويخته است و وسيله ايست ميان خدا و بنده و مدد عنايت الهى است و ناچار است بنده را از مداومت بر توبه در همه احوال و هر فرقه‌اى از بندگان توبه دارند پس توبه پيغمبران از اضطراب سر و تشويش خاطر است از مرتبه قرب و وصال و توبه اصفياء و برگزيدگان يعنى اوصياء از نفس كشيدن بغير ياد خداست و توبه اولياء و دوستان خدا از خطورهاى مختلفه است و توبه خواص از مشغول شدن بغير خداست و توبه عوام از گناهان است و هر يك از ايشان را معرفتى و علمى است در اصل توبه ايشان و منتهاى امر آن شرحش بطول مى‌انجامد اما توبه عوام آنست كه باطن خود را در آب حسرت بشويد و پيوسته معترف بخيانت خود باشد و ندامت بر گذشته هميشه داشته باشد و بر بقيه عمر خود خائف باشد و گناه خود را صغير نشمارد كه موجب كسل و سستى او گردد و پيوسته متأسف و گريان باشد بر آنچه فوت شده است از او از اطاعت خدا و حبس كند نفس خود را از شهوات و استغاثه كند بسوى خدا كه او را حفظ كند بر وفاى بتوبه و نگاه بدارد او را از عود بسوى گناهان گذشته و نفس سركش خود را هموار و رهوار كند در ميدان عبادت و آنچه از عبادات از او فوت شده است قضاء كند و مظالم مردم را بايشان رد كند و از مصاحبان بد دورى اختيار كند و شبها را به عبادت بيدار باشد و روزها بسبب روزه تشنه باشد و پيوسته در فكر عاقبت خود باشد و از خدا يارى بجويد و سؤال كند كه او را مستقيم بر جاده حق بدارد در شدت و رخاء و ثابت بماند نزد محنت و بلاء تا آنكه از درجه توابين نيفتد زيرا كه توبه موجب پاك شدن از لوث گناهانست و موجب زيادتى ثواب اعمال او و رفعت درجات او است خدا ميفرمايد كه خدا ميداند آنها را كه راست‌