ظهور ترديد در صحت شيوه و نتيجة آزمون علمی، كنار مى‌نهيم و معتقد مى‌شويم كه راويان اشتباه كرده‌اند و يا به نادرستى به راويان منسوب شده است و يا دلالت آن ابهام دارد و نيازمند قرينه‌هايى براى ارائه فهم روشمند و صحيح از آن است. در اين صورت، ادلة تسامح در سنن را شامل آن نمى‌دانيم، بلكه اين متن را مشمول قاعده «ردّ العلم» مى‌دانيم كه راه اعتدال ميان ردّ يكباره و نسنجيدة حديث و قبول و باور ساده‌لوحانه است. گفتنى است اين شيوه، از احاديث برگرفته شده است که تنها به دو حدیث امام‌على٧ و امام‌صادق٧ اشاره می‌کنیم. اميرالمؤمنين علي٧ مى‌فرمايد:

إذا سمعتم من حديثنا، ما لا تعرفونه فردّوه إلينا وقفوا عنده و سلّموا إذا تبيّن لكم الحق و لاتكونوا مذاييع عجلى، فإلينا يرجع الغالى و بنا يلحق المقصّر؛[١٣] چون حديثى از ما شنيديد كه به معناى آن پى نبرديد، آن را به ما بازگردانيد و در آن توقف كنيد و آن‌گاه كه روشن شد، بپذيريد و عجول و شتاب‌زده مباشيد كه تندرو به سوى ما بازمى‌گردد و كندرو به ما مى‌پيوندد.

حدیث دیگر، گفت‌وگوی سفيان بن سمط با امام‌صادق٧ است. او می‌گوید:

قلت لأبي‌عبدالله٧: جعلت فداك إن الرجل ليأتينا من قبلك فيخبرنا عنك بالعظيم من الأمر فيضيق بذلك صدورنا حتى نكذبه، قال: فقال أبوعبدالله٧: أليس عني يحدثكم؟ قال: قلت: بلى. قال: فيقول لليل: إنه نهار، وللنهار: إنه ليل؟ قال: فقلت له: لا. قال: فقال: رده إلينا فإنك إن كذبت فإنما تكذبنا؛ [١٤] به امام‌صادق٧ عرض کردم: فدایت شوم، کسی از سوی شما خبری برای ما می‌آورد که سینه‌هامان از بزرگی آن تنگ می‌شود تا آن‌جا که شاید او را تکذیب کنیم. امام‌صادق٧ فرمود: آیا از سوی من با شما سخن نمی‌گوید؟ گفتم: چرا. فرمود: آیا به شب می‌گوید: روز و به روز می‌گوید: شب؟ گفتم: نه (تا این حد). فرمود: خبر را به سوی ما بازگردان که اگر تکذیب کنی، ما را تکذیب کرده‌ای.

اين تعامل مبارك، يك‌سويه نيست و بهره‌هايى از حديث، نصيب علم و بهره‌هايى از علم، نصيب حديث مى‌شود.

از زاويه‌اى ديگر، بيشتر روايات ما، مانند سخنان ديگران، ظهور ـ و نه صراحت ـ دارند و اين بدان معناست كه ممكن است مقصود اصلى امام٧ از سخن خويش، با

[١٣]. تحف‌العقول، ص١١٦، حدیث اربعمائه، و ر.ک: بحارالانوار، ج٢، ص١٨٩.

[١٤]. بصائرالدرجات، ص٥٥٧، ح٣.