وحیانی که ناظر به وحدانیت الله تعالی و نفی معاصرت ماسوی با او می‌باشد، مورد استشهاد قرار گرفت.نگاه دوم نیز ناظر به لا من شیء بودنِ پیدایشِ ماسوی بوده و پیامش این است: آغاز ماسوی، بدون هیچ ماده و نمونه قبلی بوده و بودش بعد از نبودش بوده است. نگاه سوم نیز از مستنداتی بهره جسته که ارادة حق تعالی را فعلی و حادث دانسته و به تبع آن «مراد» (ماسوی) را حادث می‌داند. و در پایان نیز در نگاه چهارم، با استفاده از سنّت، بیان شد که به دلیل محال‌بودن ازلیت ماسوی، جود و فیض حضرت حق، به شیء ازلی تعلق نمی‌گیرد؛ در نتیجه، به نظر می‌رسد با تمسک به تعالیم قطعی داوران معصوم:، به طور قطع باید گفت، ماسوی بدون هیچ استثنایی حادث بوده و ابتدا دارد؛ یعنی نبوده و بود شده است.(و الله یعلم)

البته بنا بر اعتقاد کسانی که، برخلاف نصوصِ وحیانی، آن‌چه در دار وجود است را عین ذات الله تعالی دانسته[٣٥٨] و اصلاً مجالی برای غیرِ او در عالمِ وجود نمی‌بینند[٣٥٩] و حتی ذاتش را ظاهر در صورت حمار و حیوان می‌بینند[٣٦٠] (معاذ الله) و در نتیجه، عالم را امری متوهم[٣٦١] و بحث از امکان (ممکنات) را تنها برای سرگرمی می‌دانند،[٣٦٢] مسئله حدوث، سالبه به انتفای موضوع بوده و هر چه در متن وجود است، قدیم خواهد بود.

پیشنهاد پژوهشی :

- بیان رابطة اعتقاد به «تباین»، «سنخیّت و عینیّت» در اعتقاد به «حدوث» و «قِدَم» عالم.

- بیان نقش اعتقاد به افسانه‌بودن وجود خارجیِ ممکنات (ماسوی)، در پافشاری بر قِدَم عالم.

[٣٥٨]. ر.ک: الاسفار، ج٢، ص٢٩٢، «عین ذاته».

[٣٥٩]. علی بن موسی الرضا و الفلسفة الالهیه، ص٤٦ ، «فلا مجال ...».

[٣٦٠]. فصوص الحکم، ص٢٥٤، « بصورة الحمار ... ».

[٣٦١]. الاسفار، ج٢، ص٢٩٤، «فالعالم متوهم».

[٣٦٢]. ممد الهمم، ص١٠٧.