ثانیاً: اگرچه مؤثر تام (یعنی خداوند متعال) قدیم است، لکن فاعلیتش بالذات نیست تا گفته شود: «تخلف ما بالذات از ذات محال است»، و نتیجه گرفته شود که: «عالم قدیم است»،[٣٢٨] بلکه فاعلیتش همان ایجاد اوست که حادث است، ایجادی که تنها به قدرت و سلطنت تامّة او ـ سبحانه و تعالی ـ وابسته است، نه به ارادة دیگر تا تسلسل را در پی داشته باشد. [٣٢٩]

گریز: به نظر می‌رسد که اعتقاد به فاعل مختار بودنِ الله تعالی، که در قرآن‌کریم با بیانات متنوعی به آن تصریح شده است،[٣٣٠] با اعتقاد به علت تامه ـ ی مصطلح ـ بودن ذاتش نسبت به «ماسوی» قابل جمع نباشد، چرا که در اصطلاحِ فلاسفه، علت تامه عبارت است از: چیزی که به سبب وجودش، وجود شیء دیگر به صورت هم‌زمان واجب باشد؛ [٣٣١] بنابراین وقتی علت، تامه شد، بایستی معلول تحقق پیدا کند و اصلاً علت تامه و معلول آن، انفکاکی از یک‌دیگر ندارند و از علت تامه فیض صادر می‌شود، چه بخواهد و چه نخواهد، چه شعور داشته باشد و چه شعور نداشته باشد. بنابراین، با اعتقاد به علت تامه بودن ذات باری‌تعالی نسبت به «ماسوی»، اگرچه «قِدَم ماسوی» بسیار تقویت می‌شود،[٣٣٢] لکن علاوه بر این‌که ممکن است به انکار اصل خلقت و تنظیر صدور فیض از ناحیه الله تعالی، به شعاع خورشید از خورشید و یا صدور حرارت از آتش منجر شود، هم‌چنین به نظر می‌رسد که سرانجامی جز انکار قدرت و سلطنت قادر متعال نداشته باشد (آن هم به دلیل وجوب صدور ماسوی از ناحیة او). البته چنین سرانجامی را برخی نپذیرفته، دفاعیه‌ای تنظیم کرده‌اند که در دو بخش به آن اشاره می‌شود؛

[٣٢٨]. هزار و یک نکته، ص١٠٣.

[٣٢٩]. چنان‌چه در صحیحة عمر بن اُذَینه، امام‌صادق٧ فرمودند: «خَلَقَ اللَّهُ الْمَشِيَّةَ بِنَفْسِهَا ثُمَّ خَلَقَ الْأَشْيَاءَ بِالْمَشِيَّة»؛ الکافی، ج ١، ص١١٠، ش٤.

[٣٣٠]. ر.ک: نحل، آیة٤٠ ؛ بقره، آیة ١١٧؛ مائده، آیة ١٧؛ آل عمران ، آیة ٤٧؛ ابراهیم، آیة١٩؛ فاطر، آیة ١٦ و... .

[٣٣١]. ر.ک: شرح حکمة‌الاشراق، شهرزوری، القسم الاول، الفصل الثالث، ج٢، ص٦٢، «مجموعه مصنفات شیخ اشراق» و «الاسفار» ؛ المرحله السادسه ، فصل اول ، ج٢، ص ١٢٧ـ «الشیء الذی یحصل من وجوده...» و نهایةالحکمه، المرحله الثانیه ، الفصل الثالث ، ص٢٠٥، «فی وجوب وجود المعلول...».

[٣٣٢]. چرا که تقدم و تأخر علت و معلول، به حکم عقل است – مانند حرکت دست و حرکت کلید ، که عقل حاکم است بر تقدم حرکت دست بر کلید – ولی در واقع ، از حیث زمان معاصر و مقارن‌اند.