از آن‌چه تاکنون خواندیم روشن می‌گردد که سید حساب روایت‌های کلامی را از دانش کلام جدا می‌سازد. از نگاه وی، آیات قرآن و روایت‌ها همگی به‌دنبال آگاه‌ساختن فطرت آدمی و عبرت‌آموزی به وی هستند. به دیگر سخن، آیات و روایات در این حوزه، هم‌آهنگ و موافق با عقل فطرت‌مدار آدمی سخن می‌گویند[١٨٥] و از همین‌روست که وی برای رسیدن به شناخت خداوند، درنگریستن در آیات آفرینش در قرآن و کتاب‌هایی هم‌چون کتاب توحید مفضّل را بسیار سودمند می‌داند،[١٨٦] اما از آن سو معتقد است، راهی که متکلمان در پیش گرفته‌اند، بر مقدماتی غیربرهانی استوار است که امکان دگرگونی یا نادرست بودن آن‌ها بسیار زیاد است و از همین‌روست که بسیاری از متکلمان بزرگ – حتی در شیعه – از دیرزمان در بسیاری از موضوعات کلامی با یکدیگر گفت‌وگو و مخالفت داشته‌اند.[١٨٧]

یادآوری مهم: سید با وجود این خرده‌ها بر دانش کلام، گوش‌زد می‌کند که خواست وی آن نیست که گفت‌وگو از جوهر و عَرَض و جسم را حرام بشمارد و یا این‌که دلالت آن را – ولو تا اندازه کمی – بر وجود خداوند انکار کند؛ بلکه خواست وی آن است که این گفت‌وگوها، جوینده را از راهی ساده و یقین‌آور دور می‌کند و به گردنه‌ای درمی‌آورد که در آن، احتمال گمراهی و درغلطیدن به ورطه شبهه‌ها وجود دارد[١٨٨] و سزا نبود که خردمند چنان راه را وانهد و بدین راه گراید.[١٨٩]

نتیجه‌گیری

در این مقال تلاش نمودیم تا با بررسی شیوه تعامل سید بن‌طاووس با دسته‌های گوناگون روایات نشان دهیم که میراث علمی وی، از هیچ رو به نقل و گزارش مجموعه‌ای از روایات در زمینه‌های اخلاق یا ادعیه و یا غیر آن محدود نمی‌شود و سید در بیشتر آثار خود علاوه بر نقل، به شرح و تبیین و تحلیل نیز غالباً توجه داشته است. در

[١٨٥]. کشف‌المحجّة، ص٥١.

[١٨٦]. همان، ص٥٠ – ٥٠.

[١٨٧]. همان، ص٦٤.

[١٨٨]. همان، ص٥٥.

[١٨٩]. توجه شود که خواست ما در این بخش، گزارش دیدگاه سیّد است؛ از این ‌رو همه انتقادها و خرده‌های سید بر دانش کلام و متکلمان، لزوماً مورد پذیرش نگارنده نیست.