عن العبد الصالح موسی بن جعفر علیهماالسلام، قال: علم الله لا یوصف منه بأین، و لا یوصف العلم من الله بکیف، و لا یفرد من الله، و لا یبان الله منه، و لیس بین الله و بین علمه حد.
التوحید باب ١٠ ح ١٦
ترجمه: از عبد صالح حضرت امام هفتم (ع) است که فرمود: علم خداوند متعال توصیف نمی‌شود به عنوان أین، و همچنین توصیف نمی‌شود علم او با کیف، و علمی که از خدا است جدا و تنها نمی‌شود از خداوند متعال، و خداوند متعال هم جدا نمی‌شود از علم خود، و نیست در میان خدا و علم او حد و فاصله‌ای.
توضیح: در این حدیث شریف توضیحاتی لازم است داده شود:
١- لا یوصف منه بأین: أین: هیئتی است که از بودن در مکان و محل ظاهر می‌شود، و در نتیجه کشف می‌کند از فقر و احتیاج و حدوث و تحول در حلول‌کننده و هم در محل.
و در صورتی که علم خداوند متعال عرضی و حادث و در محلی قرار بگیرد: قهرا زائد بر ذات بوده، و محدود و محتاج گشته، و قرارگاه چنین علم حادث محدودی نیز أزلی و أبدی و نامحدود نخواهد بود.
٢- و لا یوصف بکیف: کیف: هیئتی است که از چگونگی و کیفیت موضوعی کشف کرده، و از عوارض لاحق و حادث بر موضوع به حساب آمده، و قهرا هم خود و هم آن موضوع محدود و حادث و متحول و محتاج خواهند بود.
پس اگر علم خداوند متعال محدود به کیفیتی باشد، و چنین علم محدود و با کیفیت مخصوصی لاحق به ذات پروردگار متعال گردد: قهرا صفت علم حادث بوده، و ثابت و نامحدود و أزلی و أبدی نخواهد بود. و این معنی مستلزم می‌شود که خداوند متعال ذاتا و فی‌نفسه عالم نباشد، و پس از عالم بودن هم با علم محدود و متحول متصف گردد، و در این صورت ذات خداوند متعال نیز محدود و متناهی و عاجز و محتاج خواهد بود.
٣- و لا یفرد العلم من الله: و هرگز ممکن نیست که علم خداوند متعال از ذات او تنها و جدا گشته، و همچنین ذات او هم از علم او جدا نمی‌گردد، و در میان این دو، حد و فاصله‌ای پدید نیامده، و حتی در مقام عقلی نیز جدایی و فاصله داشتن معقول نباشد.
پس صفت علم پروردگار متعال چون صفات دیگر او همه ذاتی و عین ذات او می‌باشد.
و بلکه این صفات از ذات نامحدود و نامتناهی مطلق واجب و نور مجرد خالص تام، انتزاع می‌شود، و اگر نه در ذات واجب بذاته هیچ گونه صفتی نیست، چنانکه وارد است که: کمال الاخلاص له نفی الصفات عنه. و أما انتزاع علم شهودی کامل و نامحدود پروردگار متعال از ذات واجب بذاته: در کتاب التحقیق کلمه علم: گفته شده است که - علم عبارت است از حضور و احاطه پیدا کردن به چیزی، و این معنی با موضوعات از لحاظ مراتب محدودیت و یا شدت قوی مختلف می‌شود.
و از حیث تمامیت و کمال قوت منتهی می‌شود به وجود خداوند متعال واجب بذاته و وجود نامتناهی و حیات نامحدود مطلق، که احاطه و حضور به همه عوالم و موجودات در هر زمان و مکان داشته، و کمترین ذره‌ای در هر جایی باشد: از محیط نور و احاطه او بیرون نیست.
پس علم خداوند متعال از دو جهت به همه موجودات و جهانیان امتیاز و تفوق دارد: أول - از لحاظ ذاتی بودن مطلق، یعنی وجود و حیات بذاته و أزلی و أبدی داشتن که قهرا علم او نیز ذاتی و بذاته و واجب و أزلی خواهد بود.
دوم - از لحاظ احاطه و حضور کامل و نامحدود و نامتناهی به همه عوالم و جزئیات و کلیات - و عنده مفاتح الغیب لا یعلمها الا هو و یعلم ما فی البر و البحر و ما تسقط من ورقة الا یعلمها ٦ / ٥٩. و جمله - و لیس بین الله و بین علمه حد: به هر دو جهت دلالت می‌کند، زیرا چون در میان ذات واجب و علم او حدی نشد: قهرا علم او نیز چون ذات نامحدود و نامتناهی و ذاتی خواهد بود.
و حد به معنی حدت و شدت است که موجب جدایی و تمییز و حصول فرق در میانه دو چیز باشد.
و در حدت در مقابل ملائمت و لینت و خضوع باشد.
حدیث دوم از امام هشتم:
عن أیوب بن نوح، أنه کتب الی أبی‌الحسن علیه‌السلام، یسأله عن الله عزوجل، أکان یعلم الأشیاء قبل أن خلق الأشیاء و کونها، أو لم یعلم ذلک حتی خلقها و أراد خلقها و تکوینها، فعلم ما خلق عند ما خلق و ما کون عند ما کون؟ فوقع علیه‌السلام بخطه: لم یزل الله عالما بالأشیاء قبل أن یخلق الأشیاء، کعلمه بالأشیاء بعد ما خلق الأشیاء.
التوحید باب ١١ ح ١٣
ترجمه:
أیوب بن نوح نخعی برای امام هشتم نوشت که: آیا خداوند متعال پیش از آنکه أشیاء را بیافریند، به آنها عالم باشد، یا پس از خلق و تکوین آنها و یا هنگام اراده خلق و تکوین عالم می‌شود؟
آن حضرت در پاسخ سؤال به خط مبارک خود نوشت که: پیوسته از أزل و از پیش از تکوین و خلق عالم به أشیاء بوده است، چون عالم بودن او به أشیاء پس از خلق آنها.
توضیح: در باب ٢ گفته شد که: صفت علم و قدرت از حیات ذاتی و نامحدود انتزاع شده، و چون حیات از ذات نامتناهی انتزاع می‌شود: قهرا نامتناهی بوده، و صفت قدرت و علم هم که از او منتزع گشته است، نامتناهی خواهند بود.
و علم به اقتضای نامتناهی و نامحدود و مطلق بودن آن: محیط به همه أشیاء و موجودات خواهد شد. پس حقیقت علم عبارت از احاطه باشد، و به مقدار سعه و فراگیری و احاطه: دائره علم و آگاهی نیز وسعت پیدا می‌کند.
و چون زمان و مکان حاجب و مانع از احاطه نباشند: قهرا فراگیری نور علم در زمان بعد از ایجاد که در همه مکانها و در عرض همدیگرند، مانند فراگیری و احاطه آن در زمان پیش از ایجاد و تکوین آنها خواهد بود. و در نتیجه: علم و احاطه خداوند متعال به همه موجودات موجود و گذشته و آینده، یک جریان روشن و مستدلی است، و چون صفات پروردگار متعال عین ذات او باشد: قهرا صفات او نیز چون ذات او نامحدود و نامتناهی خواهد بود.
آری غیر از ذات واجب تعالی، همه محدود هستند، و حتی در عالم أرواح و عقول نیز همه أفراد محدودیت ذاتی دارند، و به اندازه وسع ذاتی خود می‌توانند احاطه و آگاهی پیدا کنند.
و در باب ١٨ خواهد آمد که: قسمتی از علوم مخصوص پروردگار متعال است که حتی أنبیاء و ملائکه هم در آن قسمت شرکت ندارند، مگر آنکه خداوند عزیز تعلیم فرماید.

[~hr~]منبع: احادیث صعب امام هفتم و بررسی و تحقیق و توضیح لازم از آنها؛ علامه مصطفوی؛ مرکز نشر آثار علامه مصطفوی چاپ اول ١٣٨٥.