دانشنامه امام کاظم علیه السلام - جمعی از نویسندگان - الصفحة ١٨٩ - حجت ظاهری و باطنی

حجت ظاهری و باطنی

عن العبد الصالح موسی بن جعفر علیه‌السلام قال: ان الله لا اله الا هو کان حیا بلا کیف و لا أین، و لا کان فی شی‌ء و لا کان علی شی‌ء، و لا ابتدع لمکانه مکانا، و لا قوی بعد ما کون الأشیاء، و لا یشبهه شی‌ء یکون، و لا کان خلوا من القدرة علی الملک قبل انشائه، و لا یکون خلوا من القدرة بعد ذهابه، کان عزوجل الها حیا بلا حیاة حادثة، ملکا قبل أن ینشئ شیئا و مالکا بعد انشائه، و لیس لله حد، و لا یعرف بشی‌ء یشبهه، و لا یهرم للبقاء، و لا یصعق لدعوة شی‌ء و لخوفه تصعق الاشیاء کلها، و کان الله حیا بلا حیاة حادثة و لا کون موصوف، و لا کیف محدود و لا أین موقوف و لا مکان ساکن، بل حی لنفسه، و مالک لم یزل له القدرة، أنشأ ما شاء حین شاء بمشیته و قدرته، کان أولا بلا کیف و یکون آخرا بلا أین، و کل شی‌ء هالک الا وجهه، له الخلق و الأمر تبارک رب العالمین.
توحید باب ١١ ح ٦
ترجمه:
پروردگاری که معبودی نیست مگر او حی است بدون آنکه کیفیت و چگونگی برای او باشد و یا در محل و مکانی قرار بگیرد، و هرگز نبود او که در داخل چیزی یا در روی چیزی قرار داشته باشد، و برای استقرار و بودن خود مکانی را احداث نکرد، و پس از تکوین و ایجاد موجودات بر قوت و نیروی او افزوده نشد، و چیزی از مخلوقات او شباهت به او پیدا نکرد، و پیش از خلق جهان از صفت قدرت خالی نبوده، و پس از سپری شدن و فنای عوالم نیز خالی از قدرت نخواهد بود.
خداوند عزوجل از أزل حیات داشته است، ولی نه حیات حادث و عارضی، و سلطانی بوده است پیش از آنکه چیزی را ایجاد کند، و مالک مطلق است پس از به وجود آوردن عوالم.
و نیست برای او حدی، و هرگز شناخته نمی‌شود با چیزی که شبیه او باشد، (زیرا چیزی نخواهد بود که مثل او باشد تا او را معرفی کند، و اگر بود شبیه ناقص و ضعیفی است) و سالخورده و پیر نمی‌شود به سبب طول بقاء، و بی‌اختیار شهقه نمی‌زند به خاطر خواندن او، و دیگران از لحاظ خوف او هنگام دعوت آنان شهقه می‌زنند.
و حیات پروردگار متعال حیات حادث نیست، و برای حیات و بودن او صفات خارجی نباشد، و او را کیفیت و چگونگی مخصوص و معینی نیست، و مکان محدود و متوقفی ندارد، بلکه او حی بذاته و فی‌ذاته است، و مالکی است که قدرت او همیشگی بوده و خواهد بود، ایجاد کرده است آنچه را که خواسته و در هر زمانی که خواسته است به قدرت و مشیت خود، بود و هستی او از أزل کیفیت و چگونگی نداشته، و برای همیشه بی‌نیاز از مکان و محل خواهد بود، و همه أشیاء فانی و نیست می‌شوند مگر وجهه او، و برای او باشد مخلوقات و خلق آنها و فرمان دادن در جهان، و مبارک است پروردگار جهانیان.
توضیح: در این حدیث شریف مواردی را شرح می‌دهیم:
١- کان حیا: حقیقت حیات عبارت از ثبوت و تحقق ذات شی‌ء است با خصوصیات ذاتیه آن، و حیات در پروردگار متعال عبارت است از هویت ذات حق و حقیقت نور مطلق ثابت. پس حیات صفت زائدی بر ذات نیست، و آن مبدء و منشأ همه صفات جمال و جلال است: زیرا وقتی که حیات مطلق و ثابت فی‌نفسه و بی‌حد و قید و نامتناهی محقق گشت: قهرا صفات قدرت و علم و اراده و أزلیت و أبدیت نیز محقق و ثابت خواهد شد. توضیح آنکه: قدرت در أثر آزادی و منتفی شدن قیود و حدود ظاهر می‌شود، و چون چیزی نامحدود و نامتناهی شد: قهرا از هر جهت آزادی و حریت پیدا کرده، و حدی او را محدود نکرده، و قیدی او را مقید نخواهد ساخت. و روی این معنی حقیقت قدرت جلوه‌گر و تحقق پیدا می‌کند.
زیرا قدرت عبارت از قوه‌ای باشد که به سبب آن در صورت خواستن می‌تواند عملی را انجام بدهد، و اگر نخواست ترک کند.
چنان که علم نیز در اثر احاطه حاصل می‌شود، و به هر مقداری که احاطه و فراگیری وسعت پیدا کند: آگاهی و علم نیز بیشتر خواهد شد، تا می‌رسد به نور مطلق نامحدود و نامتناهی که به همه موجودات و عوالم و به ظاهر و باطن محیط است.
پس در اثر نامحدود و نامتناهی بودن حیات ذاتی و ثبوت و تحقق نور مطلق و بی‌قید بذاته: قدرت و علم جلوه خواهد کرد. و البته این نامحدودی و نامتناهی بودن از هر جهت: نتیجه حیات ذاتی است. و اگر حیات ذاتی نبوده و حادث و عرضی باشد: قهرا محدود شده، و أزلیت و أبدیت منتفی گشته، و در نتیجه نامتناهی بودن و احاطه مطلق از جهت قدرت و علم و صفات دیگر نیز محقق نخواهد شد. و مضافا بر آنکه: حیات به طوری که گفتیم - از ذات مطلق نامحدود انتزاع و مفهوم می‌شود، و حدوث و عارض شدن و محدود بودن صفت حیات، علامت محدود شدن و حدوث ذات پروردگار متعال گشته، و از مقام أعلای الوهیت سقوط خواهد کرد.
٢- بلاکیف و لا أین: کیف دلالت به بودن بر چگونگی و کیفیتی مخصوص از جهت حالات و صفات و خصوصیات دیگر می‌کند. و أین: دلالت بر بودن در محل و مکان و محیط مادی یا معنوی می‌کند. و عروض این دو موضوع برخلاف ثبوت ذاتی و نامحدود بودن بوده، و ملازم با احتیاج و متناهی شدن و متحول گشتن است. آری کیف و أین از أعراضی است که بر موجودات خارجی عارض شده، و به وجود آنها قیام و تحقق پیدا می‌کند. و وقتی که موجودی به حالت و کیفیت مخصوصی باشد: متوجه می‌شویم که آن موجود حالات و تحولات مختلفی پیدا کرده، و ثبوت ذاتی (که از أزل تا به أبد و به نحو غیرمتناهی و نامحدود تحقق پیدا کند) نداشته، و عوامل خارجی در وجود او تأثیر می‌کند. و در این جهت فرقی نیست که آن کیفیت از کیفیات نفسانیه باشد، مانند علم و جبن و اراده و شجاعت و سائر صفاتی که در نفس حادث و ظاهر می‌شود. و یا از کیفیات مربوط به مقدار باشد، چون حالت استقامت و انحناء و أشکال دیگر. و یا از کیفیات استعدادیه باشد، مانند لینت و صلابت، و قوت و ضعف. و یا از کیفیات محسوسه باشد که با حواس پنجگانه درک شود، مانند حرارت و یبوست و رطوبت و برودت و ألوان. پس حیات مطلق عین ذات پروردگار متعال، و بلکه صفتی است انتزاعی که ما برای تفاهم و بیان حقیقت مطلب و روشن شدن واقعیت، از ذات نامحدود حق مطلق انتزاع می‌کنیم.
٣- و لا کان فی شی‌ء: این سه جمله توضیح نفی أینیت است، زیرا معلوم شد که مفهوم أین: بودن چیزی است در محل و مکان و محیط معین. و این معنی بر سه نحو متصور می‌شود:
اول - قرار گرفتن در محل و محیطی، چون بودن در خانه و مسجد و مدرسه و بازار که جهت ظرفیت ملحوظ می‌شود.
دوم - قرار گرفتن بر روی مکانی، چون زمین و بیابان و پشت‌بام و تخت که مفهوم استعلاء صدق کند.
سوم - مکان مخصوصی به تناسب وجود و مقام خود ایجاد و انتخاب کردن و در آنجا قرار گرفتن.
و به هر صورتی که باشد: ملازم با احتیاج و محدودیت و فقر و متناهی بودن و حدوث گشته، و برخلاف وجوب و أزلی و أبدی و غناء ذاتی بودن خواهد بود.
٤- و لا قوی بعد ما کون الأشیاء: تکوین و خلق و ساختن أشیاء، از چندین جهت ممکن است موجب تقویت عامل و سازنده آن أشیاء باشد:
أول - از لحاظ فکری و علمی که بر آگاهی و تجربیات او اضافه شده، و جهات ضعف خود را تکمیل می‌کند.
دوم - از لحاظ سرمایه و اندوخته مصنوعات خود.
سوم - از جهت استفاده از وجود و یاری و مساعدت و قوا و قدرت آن أشیاء در انجام برنامه‌های خود.
چهارم - از جهت تحصیل عنوان و اعتبار و شخصیت و مقام. و همه این معانی در رابطه با موجودات ممکن و فقیر و محتاج و محدود، قابل تصور است. نه در وجود واجب لذاته و حق و أزلی و أبدی و نامحدود و نامتناهی مطلق و غنی بالذات.
٥- و لا یشبهه شی‌ء یکون: تولید در هر عالم و مرحله‌ای ملازم با تماثل و تشابه است، چنانکه تولید در نوع انسان و أنواع دیگر حیوانات و در نباتات این معنی مشهود است.
و در این موارد تولید برگشت می‌کند به تجزیه و جدا ساختن جزئی از خود که مبدء تکون فرد دیگر باشد، مانند نطفه و هسته و تخم. ولی در تکوین خداوند توانای مطلق چنین نیست، و ایجاد و تکوین او با اراده نافذ انجام می‌گیرد - أن یقول له کن فیکون.
پس تکوین پروردگار متعال فقط و تنها با اراده صورت گرفته، و به هر خصوصیت و کیفیتی که خواسته شود: در خارج بدون آنکه کمترین مانعی به وجود آید، موجود و محقق گردد. مضافا بر آنکه: شبیه بودن چیزی که حادث و ممکن و محدود است، بر پروردگار قدیم و واجب مطلق و نامحدود و نامتناهی، محال باشد، و تکوین چنین وجودی نیز محال و هرگز مورد تعلق قدرت هر مقتدری نخواهد شد، زیرا قدرت تعلقی بر محال نمی‌گیرد.
٦- و لا کان خلوا من القدرة: معلوم شد که قدرت از لوازم حیات ذاتی مطلق نامحدود است. و چون در نور حق عزوجل هیچ گونه حد و قیدی نبوده، و ذات نامتناهی مطلق و أزلی و أبدی است: پس قدرت او نیز ذاتی و أزلی و أبدی و بذاته و من ذاته و فی ذاته خواهد بود.
آری قدرت در أثر منتفی بودن قید و حد ظاهر می‌شود، و هر چه حدود کمتر باشد قهرا آزادی و اطلاق بیشتر خواهد بود.
پس قدرت پروردگار متعال به اقتضای ذات مطلق و منزه از حدود و قیود است، و ایجاد و تکوین و ظهور عالم ملک و خلق و یا نبود و زوال آنها هیچ گونه تأثیری در مقام قدرت ذاتی و نامتناهی او نخواهد داشت.
٧- ملکا قبل أن ینشی‌ء شیئا: ملک به معنی تسلط یافتن و اختیار چیزی را به دست گرفتن است. و ملیک و ملک و مالک: از أسماء حسنی است. و أولی دلالت بر ثبوت وصف و استمرار آن می‌کند. و دومی بر ثبوت و تحقق. و سومی بر قیام صفت با فاعل نماید. و صیغه ملک برای مقام قبل از انشاء خلق مناسب‌تر باشد. چنانکه مالک برای بعد از انشاء که فعلیت خلق و مالکیت شده است بهتر می‌باشد.
و أما حقیقت مالکیت: نتیجه قدرت و اراده و علم باشد، و هر مقداری که قدرت و نفوذ و اراده قویتر و بیشتر باشد: مرتبه مالکیت نیز وسیعتر و عمیقتر خواهد بود. آری خداوند متعال مالک مطلق بذاته و بدون قید و شرط به همه عوالم و موجودات و در تمام مراحل ایجاد و ابقاء و افناء و تقدیر و تدبیر و ثواب و عقاب بوده، و حقیقت مقام مالکیت برای ذات واجب مطلق او قبل از انشاء ثابت، و بعد از انشاء ظاهر و فعلیت پیدا خواهد کرد.
٨- و لیس لله حد: حدود موجودات به اختلاف عوالم و مراتب فرق می‌کند، در عالم ماده: هر موجودی قید مادی بودن، قید جسمانی بودن، قید محدودیت ذاتی، داشته، و هر قیدی یک نوع محدودیت را ایجاب می‌کند. و در عوالم ماورای ماده: قید جسمانی بودن، و محدودیت ذاتی موجود است. و در عوالم عقلی و روحی: قید محدودیت ذاتی هست.
و پروردگاری که أزلی و أبدی و واجب و وجود مطلق و نامحدود و نامتناهی است: هیچ گونه محدودیتی ندارد.
٩- و لا یعرف بشی‌ء یشبهه: اشباه به معنی تنزیل چیزی باشد به مقام و منزلت چیزی دیگر، به لحاظ مناسبت و مشاکلتی که در میان آنها صورتا موجود باشد.
و أما مماثلت: عبارت از تناسب و تجانس در ذات باشد. پس معرفی کردن خداوند متعال با موجودات ممتاز و برجسته و مقربین درگاه او که از لحاظ ظواهر و آثار صوری شباهت پیدا می‌کنند به او: ناصحیح است. و به قول علماء منطق: معرف حقیقی از جنس و فصل ترکیب و تشکیل پیدا می‌کند، و جنس و فصل ذاتیات أشیاء را می‌فهماند. مضافا بر آنکه: تشابه صوری هرگز نتیجه‌ای را که منظور است، نمی‌دهد، و اکثر اشتباهات و انحرافات از همین جهت برمی‌خیزد. و أولیاء و مقربین پیشگاه الوهیت در أثر عبودیت خالص و فنای تام: مظهر أسماء و صفات الهی می‌شوند، ولی این معنی مظهریت و مجلی بودن در صفات و أفعال است نه در ذات. لیس کمثله شی‌ء و هو السمیع البصیر - ٤٢ / ١١.
١٠- و لا یهرم للبقاء: در عالم ماده: طول زمان و استمرار بقاء موجب ضعف و کسر قوای جسمانی، و حصول فرسودگی و پیری، و زوال طراوت جوانی می‌شود.
ولی در عالم عقل و جبروت: به عکس این معنی بوده، و استمرار بقاء و طول زندگی و ادامه حیات، موجب تجدید و تقویت و تحکیم مقامات معنوی و روحانی می‌گردد.
و در مقام لاهوت که حیات و هستی: ذاتی و مطلق و غیرمتناهی و از خود می‌جوشد، و کمترین ضعف و فقر و تحول و تأثری از عوامل خارجی در آنجا پدید نشود: فرسودگی و پیری نامفهوم خواهد بود.
١١- و لا یصعق لدعوة شی‌ء: صعق به معنی اظهار تأثر و ناراحتی از برخورد با ناملایم باشد.
متأثر شدن و اظهار ناراحتی شدید کردن در مقابل ناملایمات أمر طبیعی و برخاسته از مضیقه قلب و تنگدلی است. چنانکه در برخورد با حوادث ناگوار، و شدت خوف و هراس، بدون اختیار اظهار تألم کرده و شهقه می‌زنند.
و خداوند متعال از برخورد با هجوم دعوت و استغاثه شدید و گوناگون ملایم و ناملایم و ناصحیح بندگان خود، هرگز تنگدل و در مضیقه و ناراحتی واقع نشده، و اظهار تأثر نمی‌کند.
در صورتی که همه موجودات جهان در مواجهه با مقام عظمت و جلال و سیطره پروردگار متعال، خاضع و مضطرب و پریشان هستند، و همه در مقابل کبریائی او تکوینا و یا اختیارا لرزانند.
١٢- و لا کون موصوف و لا کیف محدود: عطف است به جمله - بلا حیاة حادثة. در این پنج جمله پنج موضوع با أوصافی که ذکر شده است: نفی گردیده است. و برگشت این پنج صفت به مفهوم محدودیت و قید باشد.
و پنج موضوع عبارتند از: أول - حیاتی که حادث و عارضی است.
دوم - بودن با صفت مخصوص و آن وضع اصطلاحی است که: عبارت از هیئتی است از نسبت أجزاء به همدیگر و به خارج.
سوم - کیفیت محدود و مشخص داشتن.
چهارم - حصول در مکان، و هیئتی که ظاهر می‌شود، و موقوف است، یعنی متوقف و اقامت شده با درنگ کردن و استمرار صورت بگیرد.
پنجم - أخذ مکانی که ثابت و برقرار باشد.
این پنج موضوع موجب تقید و محدودیت بوده، و با نور محیط و نامحدود مطلق و نامتناهی هرگز سازگار و منطبق نیست.
آری اگر این پنج موضوع را به نحوی تأویل و تفسیر کنیم که قابل حمل به خداوند نامحدود مطلق باشد: بی‌اشکال خواهد بود، ولی چنین تفسیری امکان‌پذیر نیست، مخصوصا در موضوع اولی که حیات حادث، و پنجمی که مکان ساکن است.
١٣- و مالک لم یزل له القدرة: اشاره شد که مالکیت از قدرت و اراده و علم سرچشمه می‌گیرد، مخصوصا از صفت ذاتی قدرت که در وجود پروردگار متعال أزلی و أبدی است.
١٤- أنشأ ماشاء حین ماشاء بمشیته و قدرته: حقیقت مشیت عبارت است از تمایل پیدا کردن به چیزی به طوری که به حد طلب برسد. و این معنی پس از توجه، و سپس تصور، و بعد تمایل مطلق، و در مرتبه چهارم مشیت حاصل می‌شود. و بعد از مرتبه مشیت: حصول عزم و پس از آن عنوان تصمیم، و در آخر اراده محقق می‌گردد. البته این مراتب در مورد أفراد انسان صورت گرفته، و محتاج به این مقدمات خواهد بود. ولی در مقام أحدیت که مقام احاطه تمام و نور مطلق و علم حضوری به همه عوالم و موجودات و قدرت نامحدود است: احتیاجی به توجه و تصور و تمایل و عزم و تصمیم نبوده، و در نتیجه علم و قدرت مطلق: اختیار تام برای او حاصل شده، و آنچه را که صلاح و خیر می‌داند و می‌بیند، می‌خواهد و اختیار می‌کند. پس مشیت پروردگار متعال و خواستن و طلب او: نتیجه علم و قدرت او باشد، زیرا با علم احاطه کامل و نامحدود برای او محقق گشته، و حضور به همه أشیاء پیدا می‌کند. و با قدرت نامتناهی اختیار و انتخاب و مشیت در خیر و صلاح صورت می‌گیرد. و مشیت به لحاظ قیام خواستن و طلب با فاعل است. و اراده به لحاظ تعلق طلب به أمر خارجی، و روی این نظر اراده از جهت مفهوم متأخر از مشیت می‌باشد.
و در رابطه موضوع اراده و اختیار: در باب ٢٢، توضیح این مبحث ذکر خواهد شد.
١٥- کان أولا بلا کیف و یکون أخرا بلا أین: در موجودات خارجی در آغاز پیدایش و خلق آنها با کیفیت مخصوصی ایجاد می‌شوند، و در مراحل پس از به وجود آمدن در خارج محتاج به قرار گرفتن در مکان و محل می‌باشند. ولی خداوند متعال نور مجرد و مطلق بوده، و هستی او بذاته و فی‌ذاته و نامحدود و أزلی و أبدی است، و آغاز و انجامی برای او نبوده، و هیچ گونه قید و حد و حاجت و فقری ندارد.
١٦- و کل شی‌ء هالک الا وجهه: هلاکت به معنی انقضاء حیات و سقوط آن باشد. و وجه: چیزی است که مورد توجه باشد، و چیزی که مورد توجه است یا برای توجه به خود او، و یا برای توجه به وسیله او است، خواه در مورد موضوعات جسمانی باشد، یا در معنویات و روحانیات.
و مراد از وجه پروردگار متعال: مجالی أسماء و مظاهر صفات و أولیاء و مقربین درگاه او هستند.
آری أولیاء خداوند متعال از لحاظ قلب و روح در مقابل جلال و عظمت و کبریائی حق مطلق، از خود گذشته و فانی و محو هستند، و از هر جهت جلوه‌گاه مقامات و صفات لاهوتی گشته، و آثار أنانیت و تشخص و خودستایی از وجود آنان زایل و محو شده، و از هر طریق آیینه روشن و مرءآت حق متعال باشند. و همین طوری که خداوند متعال أزلی و أبدی و ثابت و حق و غیرمتغیر و نامحدود است: وجه او نیز (مجالی و مظاهر صفات او) ثابت و پاینده و باقی و أبدی خواهد بود.
کل من علیها فان و یبقی وجه ربک ذوالجلال و الاکرام ٥٥ / ٢٧. و ضمنا معلوم شود که: عنوان وجه أعم است از اینکه از افراد انسان باشد، یا از عالم ماورای طبیعت، و یا مربوط به أعمال و أفعال، و همه از مصادیق وجه‌الرب هستند.
١٧- له الخلق و الأمر: خلق به معنای ایجاد چیزی است با کیفیت مخصوص و طبق اقتضای حکمت. و أمر به معنی طلب و خواستن چیزی است که روی استعلاء و اظهار تکلیف باشد. پس خلق در مقام ایجاد است، و أمر در مقام فرمان و تعیین برنامه و تکلیف. و این جمله شبیه آیه کریمه است که می‌فرماید: ربنا الذی أعطی کل شی‌ء خلقه ثم هدی ٢٠ / ٥٠.
و هدایت: به معنی راهنمایی کردن پس از خلق و در مقام ادامه حیات و زندگی است.
و اگر أمر به معنی أعم از فرمان تکوینی و تشریعی بگیریم: به هر دو جهت ایجاد مطلق (که مفهوم کن فیکون)، و اظهار فرمان در مقام تکلیف و تشریع است، شامل خواهد شد.