دانشنامه امام کاظم علیه السلام - جمعی از نویسندگان - الصفحة ١٦٤ - چیزی چون مثل خدا نباشد

چیزی چون مثل خدا نباشد

عن طاهر بن حاتم قال: کتبت الی الطیب یعنی أباالحسن موسی علیه‌السلام: ما الذی لا تجزی معرفة الخالق بدونه؟ فکتب: لیس کمثله شی‌ء، و لم یزل سمیعا و علیما و بصیرا، و هو الفعال لما یرید.
التوحید باب ٤٠ ح ٤
ترجمه: طاهر بن حاتم گفت به محضر امام هفتم نوشتم که: آن چیست که معرفت پروردگار متعال با نبودن آن کافی نباشد؟ پس در جواب سؤال من نوشت: نیست مانند مثل او چیزی، و از أزل بوده است شنوا و دانا و بینا، و او به جاآورنده است هر چیزی را که بخواهد.
توضیح: به تناسب این حدیث چند روایت دیگر نیز نقل می‌کنیم:
١- باب ٤٠ ح ١ - عن أبی‌الحسن علیه‌السلام، سألته عن أدنی المعرفة فقال: الاقرار بأنه لا اله غیره و لا شبه له و لا نظیر، و أنه قدیم مثبت موجود غیر فقید، و أنه لیس کمثله شی‌ء.
٢- باب ٤٠ ح ٥ - جاء أعرابی الی النبی (ص) فقال: یا رسول‌الله علمنی من غرائب العلم! قال: ما صنعت فی رأس العلم حتی تسأل عن غرائبه؟ قال الرجل: ما رأس العلم یا رسول‌الله؟ قال: معرفة الله حق معرفته. قال الأعرابی: و ما معرفة الله حق معرفته؟ قال: تعرفه بلا مثل و لا شبه و لا ند و أنه واحد أحد ظاهر باطن أول آخر لا کفو له و لا نظیر، فذلک حق معرفته.
٣- باب ٢ ح ١٣ - و ما زال عند أهل المعرفة به عن الأشباه و الأضداد منزها، کذب العادلون بالله اذ شبهوه أصنافهم... فلا شبه له من المخلوقین، و انما یشبه الشی‌ء بعدیله، فأما ما لا عدیل له فکیف یشبه بغیر مثاله.
ترجمه:
١- سؤال کردم از حضرت رضا علیه‌السلام، از کمترین درجه معرفت؟ فرمود: اقرار کردن است به آنکه غیر او معبودی نیست، و او شبیه و نظیری نداشته، و او قدیم و ثابت، و وجودی است که فقدانی برای او نباشد، و چون مثل او چیزی نیست.
٢- مرد عربی به حضور پیغمبر اکرم آمده و عرض کرد که مرا از عجائب و غرائب علوم تعلیم فرما؟ پیغمبر أکرم فرمود: در قسمت رأس علم چه عملی انجام دادی تا از غرائب آن می‌پرسی؟ آن مرد عرض کرد که رأس علم چیست؟ فرمود: معرفت پروردگار متعال است به حق معرفت. أعرابی گفت: معنای حق معرفت او چیست؟ رسول اکرم فرمود: شناختن او است بی‌آنکه برای او شبه یا مثل یا ندی قرار داد، و علم پیدا کردن به آنکه او واحد و أحد و ظاهر و باطن و أول و آخر بوده، و کفو و نظیری او را نیست.
٣- و پیوسته نزد اهل معرفت منزه از أشباه و أضداد است، و دروغ گفته است آنانکه برای خداوند متعال عدیلی قرار داده و او را تشبیه کرده‌اند به یکی از أصناف و أمثال خودشان، در صورتی که او را شبیه و عدیلی نباشد، و هر چیزی به عدیلی که برابر او باشد تشبیه می‌شود، و کسی که عدیل و برابری ندارد چگونه قابل تشبیه باشد.
توضیح: در این روایات شریف مطالبی را شرح می‌دهیم:
اول - فرق مثل و شبیه و نظیر و عدیل و ند.
تماثل:عبارت از تناسب و شبیه بودن در ذاتیات است.
مشابهت: تناسب از لحاظ شکل و صورت و خصوصیات ظاهری است.
نظیر: تشابه از جهت نوع أفعال و آثار باشد.
عدیل: مماثلتی است از جهت أحکام نه از جهت ذاتیات.
ند: عبارت است از مماثل مخالفی که در مقابل او قرار بگیرد.
دوم - لیس کمثله شی‌ء: به طوری که معلوم شد، تماثل: از جهت تشابه در ذاتیات است، و از این لحاظ نسبت به خداوند متعال هرگز اطلاق آن صحیح نیست: أولا - خداوند متعال ذات واحد مجرد از جمیع جهات و مطلق فی‌ذاته باشد، و محال است که در این جهت ذاتی مماثل داشته و چیزی از موجودات مثل او باشد. ثانیا - اگر خداوند واجب مطلق بذاته، مثلی داشته باشد: قهرا آن هم ذاتا واجب مطلق و مجرد بذاته و شریک در الوهیت خواهد بود، و در این صورت هر دو از مقام وجوب ذاتی و وجود نامحدود بودن سقوط کرده، و سزاوار عنوان الوهیت مطلق و نامتناهی بودن و مبدء کل شدن: نخواهند بود.
سوم - کمثله: معلوم شد که نفی مثل نامعقول است، زیرا وجود مثل خود نفی وجود پروردگار را می‌کند، زیرا پروردگاری که وجود او نامحدود و نامتناهی و أزلی و أبدی و واجب مطلق فی‌ذاته است: چگونه امکان دارد که مثلی هم داشته باشد.
و از این لحاظ در آیه کریمه - لیس کمثله شی‌ء و هو السمیع البصیر ٤٢ / ١١، نفی شبیه به مثل (به طور کلی آنچه مشابه به مثل باشد در ظاهر و شکل) شده است.
پس صفات ذاتی پروردگار متعال نفی مثلیت کرده، و عنوان مثلیت هم نفی صفات ذاتی او را می‌کند. و در این تعبیر اشاره است به مبالغه در نفی مثل و شبه، به طوری که شبیه به مثل هم نفی شده است، تا برسد به مثل و شبیه او.
و از این لحاظ در سه حدیث دیگر نفی شبه هم شده است.
چهارم - لا تجزی بدونه: این موضوعات (لیس کمثله... تا آخر) از کلیات اصول معرفةالله است.
نفی مثلیت: ملازم است با نفی صفات سلبیه، زیرا خداوند متعال اگر مثل و شبیهی داشته باشد: قهرا شریک خواهد داشت، و وجود شریک ملازم است با احتیاج و نیازمندی و محدود بودن.
زیرا هر کدام از صفات ذاتی پروردگار متعال: نامحدود و نامتناهی و أزلی و أبدی و مطلق و بذاته و واجب است، و چون یکی از این صفات در دیگری که مثل است پیدا شود: قهرا آن دیگری در وجوب وجود و نامحدود بودن، شریک خداوند خواهد بود.
و شرکت ملازم می‌شود با محدود بودن ذات هر دو، و با فقر و احتیاج هر کدام به دیگری، و با مرکب بودن هر کدام از جهت امتیاز و جهت اشتراکی که در میان آنها موجود است.
و أما سمیع و علیم و بصیر و فعال لما یرید: ملازم است به نحو اجمال و کلی با صفات ثبوتیه خداوند متعال که اصول آنها حیات و علم و قدرت و اراده است، و چون این صفات ذاتی و بذاتها باشد: قهرا أزلی و أبدی و نامحدود خواهند بود.
و أما خصوصیت ذکر این صفات با این ألفاظ: برای آثار و تنبهات اخلاقی و توجه عموم طبقات و استنتاج عملی آنان باشد.
توضیح آنکه: شخص موحد در مقام توجه او به مبدء عزوجل، مقام او را تسبیح و تنزیه از صفات و خصوصیات و خواص و آثار سائر موجودات (موجودات عوالم ماده، عوالم ملکوت، عوالم جبروت و أرواح) در خارج یا در عالم تعقل کرده، و او را بالاتر و بلندتر از آنچه هست و تصور می‌شود، بداند. و معنای سبحان الله: همین است.
و در مرتبه‌ی دوم - توجه پیدا می‌کند که: خداوند متعال به همه گفتار و رفتار و کردار او سمیع و بصیر و علیم است، و خود را در همه حالات تحت احاطه و علم او قرار بدهد، و بداند که او همیشه به تمام جریانات امور او عالم و دانا و بصیر است.
و در مرتبه سوم - توجه کند که خداوند متعال به همه چیز قادر بوده، و هر چه بخواهد با اراده تنهای خود آن را انجام می‌دهد. و در نتیجه این توجهات: حقیقت توحید که کمال معرفت‌الله است حاصل می‌شود، زیرا وقتی انسان آگاه و معتقد به صفات ذاتی خداوند متعال شده، و او را از صفات سلبیه تنزیه نمود: قهرا به حقیقت توحید خواهد رسید.