بیان المراد؛ شرح فارسی بر اصول الفقه - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١١٤ - جواب مرحوم مصنف از اعتراض

١- علمى كه تبادر موقوف بر آن است و آن علم اجمالى و ارتكازى بوده.

٢- علمى كه موقوف بر تبادر مى‌باشد و آن علم تفصيلى بمعنا است.

قوله: من ايّة امّة يعيش معها: ضمير فاعلى در « يعيش » به « كلّ فرد» راجع بوده و ضمير در « معها » به امّة عود مى‌نمايد.

قوله: لا بدّ ان يستعمل الالفاظ المتداولة عندها: ضمير در « يستعمل » به كلّ احد راجع بوده و ضمير در « عندها » به امّة برمى‌گردد.

قوله: تبعا لها: ضمير در « لها » به امّة عود مى‌كند.

قوله: و لا بدّ ان يرتكز فى ذهنه معنى اللّفظ: ضمير در « ذهنه » به كلّ احد راجع است.

قوله: ارتكازا يستوجب انسباق ذهنه الى المعنى: كلمه « يستوجب » صفت است براى « ارتكازا » بنابراين ضمير مستتر در آن به « ارتكازا » عود مى‌كند و ضمير مجرورى در « ذهنه » به كلّ احد برمى‌گردد.

قوله: من دون التفات تفصيلى اليه: ضمير در « اليه » به « المعنى » راجع است.

قوله: و توجّهت نفسه اليه: ضمير در « اليه » به « المعنى » راجع است.

قوله: فانّه يفتش عمّا هو مرتكز فى نفسه من المعنى: ضمير در « فانّه » به كلّ احد راجع بوده و ضمير « هو » به ماء موصوله برگشته و ضمير در « فى نفسه» نيز به كلّ احد عائد مى‌باشد و كلمه « من المعنى» بيان است از « ماء موصوله».

قوله: فينظر اليه مستقلّا عن القرينة: ضمير در « ينظر » به كلّ احد راجع بوده و در « اليه » به « المعنى » عود كرده و مقصود از « مستقلّا عن القرينة» آنستكه نظرش را از قرينه قطع كرده و معنا را بدون آن منظور نظر قرار دهد.

قوله: فيرى انّ المتبادر من اللّفظ الخاصّ: ضمير فاعلى در « يرى » به كلّ احد عود مى‌كند.

قوله: ما هو من معناه الارتكازى: ضمير « هو » به ماء موصوله راجع بوده و ضمير در « معناه » به لفظ خاصّ برمى‌گردد و مقصود از « معناى ارتكازى» معناى اجمالى و بدون خصوصيّات مى‌باشد.

قوله: فيعرف انّه حقيقة فيه: ضمير فاعلى در « يعرف » به كلّ احد راجع بوده‌