تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٨٩ - تفسير بخش مهم ديگرى از مناسك حج

ولى در روايات متعددى كه از طرق اهل بيت ع به ما رسيده تصريح شده كه منظور از آن" طواف نساء" است: امام صادق ع در تفسير وَ لْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ‌ فرمود:" منظور طواف نساء است" [١] همين معنى از امام على بن موسى الرضا ع نيز نقل شده است‌ [٢] اين همان طوافى است كه اهل سنت آن را" طواف وداع" مى‌نامند.

به هر حال تفسير اخير با توجه به احاديث فوق قويتر به نظر مى‌رسد به خصوص اينكه ممكن است از جمله" ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ‌" اين معنى نيز استفاده شود كه علاوه بر پاك كردن بدن از چرك و موهاى زائد براى تكميل آن بايد از بوى خوش نيز استفاده شود، و مى‌دانيم استفاده از بوى خوش در حج تنها بعد از طواف و سعى زيارت جائز است و طبعا در اينحال طواف ديگرى جز طواف نساء بر ذمه او نمانده است (دقت كنيد).

*** آيه بعد به عنوان يك جمع بندى اشاره به بحثهاى آيات گذشته كرده مى‌گويد:" برنامه حج و مناسك آن چنين است كه گفته شد"" ذلك" [٣] بعد براى تاكيد بر اهميت وظائفى كه بيان گرديد اضافه مى‌كند:" و هر كس برنامه‌هاى الهى را بزرگ بشمرد و احترام آنها را حفظ كند براى او نزد پروردگارش بهتر است" (وَ مَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ‌).

روشن است كه" حرمات" در اينجا اشاره به" اعمال و مناسك حج" است و ممكن است احترام خانه كعبه خصوصا و حرم مكه عموما نيز بر آن افزوده شود.

بنا بر اين، تفسير آن به خصوص" محرمات" يعنى آنچه از آن نهى شده به طور كلى، يا تمام واجبات، خلاف ظاهر آيات است.

---

[١] و [٢] وسائل الشيعه جلد ٩ صفحه ٣٩٠ ابواب الطواف باب ٢.

[٣] اين كلمه جمله محذوفى دارد و در تقدير چنين است" كذلك امر الحج و المناسك".