تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٦٩ - تفسير دعوت عام براى حج!

بعد از آماده شدن خانه كعبه براى عبادت كنندگان، خدا به ابراهيم ع دستور مى‌دهد:" در ميان مردم براى حج اعلام كن تا پياده و سوار بر مركبهاى لاغر، از هر راه دور قصد خانه خدا كنند" (وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا وَ عَلى‌ كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ‌).

" اذن" از ماده" اذان" به معنى" اعلام" و" رجال" جمع" راجل" به معنى" پياده"، و" ضامر" به معنى حيوان لاغر، و" فج" در اصل به معنى فاصله ميان دو كوه و سپس به جاده‌هاى وسيع اطلاق شده و" عميق" در اينجا به معنى دور است.

در روايتى كه در تفسير" على بن ابراهيم" آمده مى‌خوانيم:" هنگامى كه ابراهيم چنين دستورى را دريافت داشت عرض كرد خداوندا، صداى من به گوش مردم نمى‌رسد، اما خدا به او فرمود: عليك الاذان و على البلاغ!:" تو اعلام كن و من به گوش آنها مى‌رسانم"!" ابراهيم" بر محل" مقام" بر آمد، و انگشت در گوش گذارد و رو به سوى شرق و غرب كرد و صدا زد و گفت: ايها الناس كتب عليكم الحج الى البيت العتيق فاجيبوا ربكم:" اى مردم حج خانه كعبه بر شما نوشته شده، دعوت پروردگارتان را اجابت كنيد.

و خداوند صداى او را به گوش همگان حتى كسانى كه در پشت پدران و رحم مادران بودند رسانيد، و آنها در پاسخ گفتند: لبيك اللهم لبيك! ...

و تمام كسانى كه از آن روز تا روز قيامت در مراسم شركت مى‌كنند از كسانى هستند كه در آن روز دعوت ابراهيم را اجابت كردند" [١]

[١] نقل با تلخيص از تفسير" على بن ابراهيم" طبق نقل نور الثقلين ج ٣ ص ٤٨٨" آلوسى" نيز در" روح المعانى" و فخر رازى در تفسير كبير ذيل آيه مورد بحث، نظير آن را با كمى تفاوت نقل كرده است.