تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٩٣ - تفسير اعمالى همچون سراب!

ظلمت اعماق آب از يك سو، ظلمت امواج خروشان از سوى ديگر، ظلمت ابر تاريك از سوى سوم، ظلماتى است كه بر روى يكديگر قرار گرفته است، و بديهى است كه در چنين ظلمتى نزديكترين اشياء قابل رؤيت نخواهد بود، حتى اگر انسان دست خود را نزديك چشمش قرار دهد آن را نمى‌بيند.

كافرانى كه از نور ايمان بى بهره‌اند به كسى مى‌مانند كه در چنين ظلمت مضاعفى گرفتار شده است، بعكس مؤمنان روشن ضمير كه مصداق نور على نورند.

بعضى از مفسران گفته‌اند كه اين ظلمتهاى سه‌گانه‌اى كه افراد بى ايمان در آن غوطه‌ورند عبارتند از ظلمت اعتقاد غلط، و ظلمت گفتار نادرست، و ظلمت كردار بد، و به تعبير ديگر اعمال افراد بى ايمان هم از نظر زير بنا تاريك است و هم از نظر انعكاسى كه در سخنان آنها دارد و هم به خاطر هماهنگيش با سائر اعمال زشتشان از هر نظر ظلمانى است.

بعضى ديگر گفته‌اند اين ظلمتهاى سه گانه عبارت از مراحل جهل آنها است:

نخست اينكه نمى‌دانند، دوم اينكه نمى‌دانند كه نمى‌دانند، سوم اينكه با اينحال فكر مى‌كنند مى‌دانند كه همان جهل مركب و مضاعف است.

بعضى ديگر گفته‌اند از آنجا كه عامل اصلى شناخت، طبق تصريح قرآن، سه چيز است: قلب و چشم و گوش (البته قلب به معنى عقل) چنان كه در آيه ٧٨ سوره نحل آمده: وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ:" خداوند شما را از شكم مادران برون فرستاد در حالى كه چيزى نمى‌دانستيد، و براى شما گوش و چشم و دل قرار داد" ولى كفار هم نور قلب را از دست داده‌اند و هم نور سمع و بصر را و در اين ظلمتها غوطه‌ورند! [١]

[١] تفسير" فخر رازى" ذيل آيه مورد بحث.