تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٨٠ - تفسير پنج دستور سازنده و مهم

تا مردم بدانند فرشتگان و پيامبران الهى نيز بندگانى هستند سر بر فرمان خدا، و داراى مسئوليت در پيشگاه او، و از خود چيزى ندارند جز آنچه خدا به آنها داده است، نه اينكه معبودان و خدايانى باشند در برابر اللَّه.

بنا بر اين جمله‌ يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ‌ ... در واقع اشاره به تكليف و مسئوليت رسولان الهى و كنترل اعمال آنها از ناحيه پروردگار است همانند آنچه در سوره جن آيه ٢٧ و ٢٨ آمده است (فَلا يُظْهِرُ عَلى‌ غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى‌ مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَ أَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ‌:" خداوند هيچكس را بر اسرار غيب خود آگاه نمى‌كند مگر رسولانى را كه برگزيده است و از آنها راضى شده، و براى آنها مراقبانى از پيش رو و پشت سر مى‌فرستد تا روشن شود آيا آنها رسالات پروردگارشان را ابلاغ كرده‌اند يا نه، و خداوند از آنچه نزد آنان است با خبر است" [١] ضمنا روشن شد كه منظور از" ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ‌" حوادث آينده است و از" ما خَلْفَهُمْ‌" حوادث گذشته.

*** در دو آيه بعد كه آيات پايان سوره حج را تشكيل مى‌دهد، روى سخن را به افراد با ايمان كرده و يك سلسله دستورات كلى و جامع را كه حافظ دين و دنيا و پيروزى آنها در تمام صحنه‌ها است بيان مى‌دارد و با اين حسن ختام،" سوره حج" پايان مى‌گيرد.

نخست به چهار دستور مهم اشاره كرده مى‌گويد:" اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، ركوع كنيد، و سجده بجا آوريد، و پروردگارتان را عبادت كنيد، و كار نيك انجام دهيد تا رستگار شويد"

---

[١]" علامه طباطبائى" در" تفسير الميزان" ذيل آيات مورد بحث جمله‌ يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ‌ ... را اشاره به مساله عصمت و حمايت الهى از پيامبران مى‌داند، اما با توجه به آنچه در بالا گفتيم اين تفسير چندان نزديك به نظر نمى‌رسد.