مؤلف: مثل اين روايت را صدوق نيز در كتابش معانى الاخبار از حمران نقل كرده‌[١]، و اينكه حمران پرسيد: حال اگر فردى ديگر به قتل برساند اشاره است به اشكالى كه قبلا بيانش گذشت، كه لازمه آيه شريفه مساوى بودن كيفر يك قتل با كيفر چند قتل است، و امام (ع) پاسخ داده به اينكه: همان عذابش مضاعف مى‌شود در اينجا ممكن است كسى اشكال كند كه پاسخ امام (ع) رفع يد از مساواتى است كه آيه به آن حكم كرده، آيه مى‌فرمايد كشتن يك نفر مساوى با كشتن جميع است، و روايت مى‌فرمايد مساوى نيست، ليكن اين اشكال وارد نيست، براى اينكه تساوى منزلت- كشتن يك نفر به منزله كشتن همه بودن- مربوط است به سنخ عذاب نه به مقدار آن، و به عبارت روشن‌تر: قاتل يك نفر و قاتل جميع هر دو در يك جا از جهنم قرار دارند ، ولى قاتل بيش از يك نفر عذابش مضاعف مى‌شود، و لذا در روايت فرموده: جايى است كه اگر كسى همه مردم را بكشد نيز در آنجا كيفر مى‌بيند .

شاهد بر گفتار ما روايتى است كه عياشى در تفسير همين آيه از حمران از امام صادق (ع) آورده كه امام (ع) فرمود: منزلت و مرحله‌اى در آتش هست كه شدت عذاب اهل آتش همه بدانجا منتهى مى‌شود و قاتل را در آنجا جاى مى‌دهند حمران مى‌گويد:

پرسيدم حال اگر دو نفر را كشت چطور؟ فرمود: مگر نمى‌دانى كه در جهنم منزلتى كه عذابش شديدتر از آن منزلت باشد وجود ندارد؟ آن گاه فرمود: عذاب قاتل در اين منزلت به مقدار قتلى كه كرده مضاعف مى‌شود.[٢] پس اين جمعى كه امام (ع) بين نفى و اثبات كرد چيزى جز همان توجهى كه ما براى روايت آورديم نيست و آن اين است كه اتحاد و تساوى در مقدار عذاب نيست، بلكه در سنخ عذاب است كه كلمه منزلت به آن اشاره دارد و اما اختلاف در شخص عذاب و خود آن شكنجه‌اى است كه قاتل مى‌بيند.

شاهد ديگر بر گفتار ما فى الجمله روايتى است كه در همان كتاب از حنان بن سدير از امام صادق (ع) نقل شده، كه در ذيل جمله:(مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً) فرمود: در جهنم گودالى است كه اگر كسى همه مردم را مى‌كشت در آنجا جاى مى‌گرفت، و اگر يك نفر را هم مى‌كشت باز در آنجا عذاب مى‌ديد.[٣]

[١] معانى الاخبار ص ٣٧٩ ح ٢.

[٢] تفسير عياشى ج ١ ص ٣١٣- ٣١٢ ح ٨٤.

[٣] تفسير عياشى ج ١ ص ٣١٣ ح ٨٦.