و از سوى ديگر نفرمود: و من يعمل الصالحات تا در نتيجه پاداش اخروى و بهشت را منحصر كرده باشد به كسانى كه همه اعمال صالحه را انجام دهند، بلكه فرمود:(وَ مَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ) و اين خود توسعه‌اى است در وعده به بهشت.

بله، از آنجا كه مقام، مقام بيان جزاء است، رعايت اين دقت لازم بود، فضل الهى نيز همين را اقتضاء مى‌كرد كه جزاى خير آخرت را منحصر در افرادى انگشت شمار نكند بلكه آن را عموميت دهد تا شامل حال هر كسى كه ايمان آورد و مقدارى اعمال صالحه انجام دهد بگردد و آن گاه از راه توبه بنده و يا شفاعت شفيعان، بقيه اعمال صالح را كه او انجام نداده و گناهانى را كه مرتكب شده، تدارك و جبران نمايد هم چنان كه در كلام مجيدش فرموده:(إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ)[٣] و بحث مفصل ما پيرامون توبه در ذيل آيه شريفه:

(إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ)[٤] در جلد چهارم عربى اين كتاب و بحث ديگرمان پيرامون مساله شفاعت در ذيل آيه:(وَ اتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً)[٥] در جلد اول اين كتاب گذشت.

و از سوى سوم با آوردن جمله:(مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى‌) حكم را عموميت داده تا شامل مردان و زنان هر دو بشود و اختصاص به مردان نداشته باشد.

آرى از نظر اسلام هيچ فرقى بين مرد و زن نيست، بر خلاف پندار قدماى اهل ملل و نحل از قبيل هند و مصر و ساير بت‌پرستان كه مى‌پنداشتند زنان اصلا عملى ندارند و اعمال صالحه آنان پاداش ندارد و نيز بر خلاف آنچه از يهوديان و مسيحيان به ظهور رسيده كه گفته‌اند: زنان نزد خدا

[١] اگر شرك بورزند آنچه عمل نيك كنند بى‌فائده و بى‌اجر مى‌شود. سوره انعام، آيه ٨٨ .

[٢] آنان كه به آيات پروردگارشان و به روز قيامت كه روز لقاى او است كفر ورزيدند اعمالشان بى نتيجه و حبط شد، در نتيجه ما در قيامت براى سنجش وضع آنان ميزانى بپا نمى‌كنيم. سوره كهف، آيه ١٠٥ .

[٣] بطور قطع خدا اين گناه را كه به وى شرك بورزند نمى‌آمرزد و اما گناهان كوچكتر از آن را از هر كس بخواهد مى‌آمرزد. سوره نساء، آيه ١١٦ .

[٤] سوره نساء، آيه ١١٧ .

[٥] سوره بقره، آيه ٤٨ .