خوشنودى خدا را دنبال مى‌كنند، معلوم مى‌شود خداى هادى كه هدايت گر او است، وقتى هدايت بالقوه‌اش فعليت پيدا مى‌كند كه مكلف پيرو رضوان و خوشنودى او باشد، پس مراد از هدايت در اينجا هدايت به معناى رساندن به مقصد است، نه هدايت به معناى نشان دادن راه، و آن اين است كه پيرو رضوان خود را وارد در راهى از راههاى سلام خود و يا در همه راههاى سلام خود كند، و يا وارد در بيشتر آن راهها يكى پس از ديگرى بسازد.

[راههاى خدايى بسياراند ولى بر خلاف راههاى غير خدايى، همه آن راهها به يك راه (صراط مستقيم) منتهى مى‌شوند]

نكته ديگرى كه در اين آيه وجود دارد اين است كه صفت سلام را كه براى راههاى خود آورده بطور اطلاق و بدون قيد آورده است، تا بفهماند سبيل او سالم از انحاى شقاوتها و محروميت‌هايى است، كه امر سعادت زندگى دنيايى و آخرتى بشر را مختل مى‌سازد و راههاى سلام او آميخته با هيچ نوع شقاوتى نيست، قهرا اين آيه شريفه موافق مى‌شود با اوصافى كه قرآن كريم براى اسلام و يا به عبارتى تسليم خدا شدن و نيز براى ايمان و تقوا آورده از قبيل: فلاح، فوز، أمن و امثال آن و ما در سابق آنجا كه پيرامون جمله‌(الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ)[١] بحث مى‌كرديم يعنى در جلد اول اين كتاب گفتيم كه خداى سبحان به حسب اختلافى كه بندگان در سير به سوى او دارند، راههايى بسيار دارد كه همه آنها در يك راه به هم مى‌پيوندند و آن يك راه منسوب به خود او است كه در كلام مجيدش آن را صراط مستقيم نام نهاده، از يك سو فرموده:

(الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا، وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ)[٢]، و از سوى ديگر فرموده:(وَ أَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ، وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ)[٣]، كه در اين آيات فهمانيده كه براى خداى تعالى راههاى بسيارى است، و ليكن همه آنها در رساندن انسانها به كرامت الهى متحد و مشتركند و سالكين خود را از راه مستقيم او متفرق نمى‌سازند و سالك هر راهى را از سالك راه ديگر جدا نمى‌كند، به خلاف راههاى غير خدايى كه هر راهى سالك خود را از سالك راههاى ديگر جدا و متنفر مى‌كند.

پس معناى آيه مورد بحث- و خدا داناتر است- اين شد كه خداى سبحان به وسيله كتابش و يا به وسيله پيغمبرش هر كس را كه پيرو خوشنودى او باشد به راههايى هدايت نموده و در آن راهها مى‌افكند كه شان آن راهها اين است كه هر كس را كه در آنها قدم بردارد از

[١] سوره حمد، آيه ٦ .

[٢] كسانى كه در باره ما جهاد مى‌كنند، ما آنان را به سوى راههاى خود هدايت مى‌كنيم، و محققا خدا با نيكوكاران است. سوره عنكبوت، آيه ٦٩ .

[٣] اين است راه من در حالى كه راه مستقيم است، پس آن را پيروى كنيد، و زنهار پيروى هر راه كه به شما عرضه مى‌شود نكنيد، كه از راه خدا متفرق مى‌شويد. سوره انعام آيه ١٥٣ .