است، وقتى گفته مى‌شود: اترف فلان- فلانى مترف است معنايش اين است كه فلانى نعمتش از حد گذشته است- تا آنجا كه مى‌گويد- مراد از مترفين در جمله‌(أَمَرْنا مُتْرَفِيها) همان كسانيند كه آيه: (فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ‌) ٣- خدا وقتى انسان را آزمايش كند او را اكرام نموده غرق در نعمتش مى‌سازد وصفشان مى‌كند[١].

و صاحب مجمع البيان گفته است: ترفه به معناى نعمت است.

ابن عرفه در معناى آن گفته: مترف كسى را گويند كه افسارش را رها كرده باشند و هر چه دلش خواست بكند و جلويش را نگيرند، و نيز در معناى تدمير گفته است: اين كلمه به معناى هلاك كردن است و مشتق از دمار مى‌باشد[٢].

[مقصود از اراده هلاك قريه در جمله:(وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً)]

و معناى جمله:(وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً) اين است كه وقتى زمان هلاك كردن قومى نزديك شد چنين و چنان مى‌كنيم، و اين تعبير از قبيل اين است كه مى‌گويند: وقتى فلانى مى‌خواست بميرد چنين و چنان گفت، و آسمان وقتى مى‌خواست ببارد فلان جور شد، كه در همه اينها معنا اين است كه وقتى نزديك شد بميرد و يا ببارد ، چون پر واضح است كه هيچكس به حقيقت معناى اراده، اراده مردن نمى‌كند، و آسمان هم اراده باريدن ندارد، در قرآن هم آمده:(فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ)[٣] پس در همه اين موارد، اراده به معناى نزديك شدن وقت عمل است.

ممكن هم هست مراد از آن، اراده فعليه باشد، چون حقيقت اراده عبارت است از توافق اسبابى كه مقتضى مراد و مساعد با وقوع آنست و اين معنا نزديك به همان معنايى است كه خاطرنشان ساختيم، چون برگشت آن به تحقق اسبابى است كه اقتضاى هلاكت ايشان را دارد، و آن عبارت از كفران ايشان به نعمت و طغيان به معصيت است، هم چنان كه فرموده:

(لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ)[٤]، و نيز فرموده:(الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلادِ، فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسادَ، فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ، إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ)[٥]

[١] مفردات راغب، ماده ترفه .

[٢] مجمع البيان، ج ٥، ص ٢٩.

[٣] ديوارى يافتند كه مى‌خواست خراب شود. سوره كهف، آيه ٧٧.

[٤] اگر شكر بگزاريد قطعا نعمتهايتان را زيادتر مى‌كنم و اگر كفران كنيد مسلمان عذاب من شديد است. سوره ابراهيم، آيه ٧.

[٥] كسانى كه در بلاد طغيان ورزيده در آنها فساد را زياد كردند، پس پروردگارت تازيانه عذاب را بر ايشان فرود آورد كه پروردگار تو در كمين‌گاه است. سوره فجر، آيه ١١- ١٤.