نمى‌كردند- به صف واحد عرضه مى‌شوند، به طورى كه هيچ يك بر ديگرى برترى نداشته باشد. آرى آن روز نه حسب و نسب مايه برترى است، و نه مال و نه جاه دنيوى، در آن روز عرضه مى‌شوند تا ميان همه داورى شود، در اين حال همه به رأى العين مى‌بينند و مى‌فهمند كه خدا يگانه حق مبين بوده بتها و هر چيزى ديگر كه مى‌پرستيدند تنها اوهام و خرافاتى بوده كه حتى به قدر سر سوزنى خدايى نداشته و از خدا بى‌نيازشان نمى‌كرده‌اند. نه نفسشان آن استقلالى را كه برايش مى‌پنداشته‌اند، داشته و نه اسباب ظاهرى كه در دستشان بوده و دلهايشان را مسخر خود كرده بود.

آرى، آن روز مى‌فهمند كه در اين پندارها به خطا رفته‌اند و راهى كه رفتند- يعنى دل بستگيشان به دنيا و اعراضشان از راه پروردگار و عمل نكردن بر طبق دستورات وى- راهى خطا بوده، بلكه همين وضع آن روزشان كه عرضه بر پروردگار مى‌شوند نيز از خود ايشان بوده است، چون ايشان بودند كه توهم كرده بودند كه چنين موقفى ندارند، و روزى به حسابشان رسيدگى نمى‌شود.

[اشاره به چند نكته و خصوصيت در باره قيامت‌]

از اين بيان روشن مى‌گردد كه جملات چهارگانه آيه، يعنى جمله:(وَ عُرِضُوا ...) و جمله‌(لَقَدْ جِئْتُمُونا ...) و جمله‌(بَلْ زَعَمْتُمْ) و جمله‌(وَ وُضِعَ الْكِتابُ ...) چهار نكته اساسى را افاده مى‌كنند كه از تفصيل جريانات روز قيامت خلاصه‌گيرى شده، و اجمال آنچه را كه بين آنان و پروردگارشان از هنگام خروج از قبر تا فيصله يافتن حساب رخ مى‌دهد ذكر مى‌فرمايد: و اگر به ذكر اجمال آن اكتفاء نموده براى اين است كه همين اجمال كفايت مى‌كرد، و غرض حاصل مى‌شد.

پس جمله‌(وَ عُرِضُوا عَلى‌ رَبِّكَ صَفًّا) اشاره به سه نكته است، اول اينكه خلائق ناگزير از حشر به سوى پروردگار خويشند، و به حكم اجبار، بدون اينكه خود اختيارى داشته باشند عرضه بر پروردگار خود مى‌شوند. و ثانيا اينكه كفار در آن روز و در آن لقاء كرامت و حرمتى نخواهند داشت كه تعبير جمله‌(عَلى‌ رَبِّكَ) نيز اشعار به اين معنا دارد، و گرنه مى‌فرمود: على ربهم هم چنان كه در باره مؤمنين فرموده:(جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ)[١] و نيز فرموده:(إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ)[٢] و يا سياق سابق را كه سياق تكلم بود رعايت مى‌كرد و مى‌فرمود عرضوا علينا .

[١] پاداش ايشان نزد پروردگار جنت‌هاى عدن است. سوره بينه، آيه ٨.

[٢] ايشان ديدار خواهند كرد پروردگار خويش را. سوره هود، آيه ٢٩.