پست‌ترین حیوانات و جنبنده‌ها می‌خوانیم که اینها دارای این ممیزات و خصوصیات هستند . یکی از خصوصیاتشان این است که با دیگران پیمان می‌بندند ( پیمان بستن به اصطلاح قول شرف دادن است ، شرف انسانیت را گرو گذاشتن‌ است ) ولی این پیمانشان دسیسه‌ای بیش نیست ، آن را نقض می‌کنند . نه‌ اینکه فقط یک بار نقض بکنند بلکه هر پیمانی که می‌بندند نقض می‌کنند . ما در امور دینی می‌گوئیم هیچکس معصوم نیست ، امکان خطا ، لغزش و گناه‌ برای همه هست ، اما فرق است میان کسی که پایبند به تقوا است و احیانا گناهی از او سر می‌زند و این سر زدن گناه ، برای او یک امر غیر عادی است‌ و لهذا بعد پشیمان می‌شود ، خودش را ملامت می‌کند و تصمیم می‌گیرد که دیگر چنین کاری نکند ، و میان کسی که اساسا گناه برای او مفهومی ندارد ، پشت‌ سر یکدیگر مرتکب می‌شود و این نشان می‌دهد که آن معنایی که ما به آن‌ می‌گوییم " تقوا " اصلا در این شخص وجود ندارد . قرآن درباره این‌ پست‌ترین حیوانها که جز عده‌ای از انسانها نیستند ، نمی‌گوید اینها یک بار نقض عهد کردند ، چون ممکن است گفته شود لغزشی از اینها سر زده است . می‌گوید : " آنها که هر وقت پیمان می‌بندند پیمان خویش را نقض می‌کنند " . و عرض کردیم که مسئله وفای به عهد و پیمان یک مسئله انسانی است ، مسئله‌ای است که وجدان هر انسانی به آن حکم می‌کند و اعم است از اینکه‌ آنکه پیمان می‌بندد مسلمان باشد یا نباشد ، اساسا خداشناس باشد یا نباشد ، به ماوراء الطبیعه معتقد باشد یا نباشد . از آن چیزهایی است که وجدان‌ انسانی هر کسی به آن حکم می‌کند . پس آن آدمی که هیچگاه پایبند به وفای‌