العیاذ بالله ظلم نیست از طرف خداوند ؟ قرآن همیشه اینطور جواب می‌دهد : « ذلک بما قدمت ایدیکم »اینها همه به موجب آن چیزهایی است که‌ دستهای خودتان آنها را پیش فرستاده است ، یعنی تمام این عذابها و متقابلا نعیمها ، عذابها و نعیمهایی است که به دست خودتان آنها را پیش‌ فرستاده‌اید . خدا هرگز به بندگان خودش ظلم نمی‌کند . آیات قرآن که این‌ مطلب را می‌رساند زیاد است . در قرآن ، همیشه عموم مشیت الهی به چشم‌ می‌خورد یعنی قرآن در مسئله مشیت الهی چنین نیست که مثلا ثنوی باشد و بگوید بعضی امور تحت مشیت الهی است ولی بعضی دیگر تحت مشیت الهی‌ نیست ، بلکه می‌گوید همه چیز تحت مشیت الهی است ولی انتساب هر چیزی‌ به اراده خداوند از مجرای سبب و علت خودش است . کارهای بشر هم‌ انتسابش به خداوند از طریق خود بشر و اختیار و اراده اوست .

آیا اسلام یک دین جبری است ؟

بعضی افراد که فقط آیاتی را می‌بینند که می‌گوید همه چیز به اراده خداست‌ ، خیال می‌کنند که قرآن چون فرموده همه چیز به اراده خداست پس قائل به‌ اسباب و مسببات و از آن جمله قائل به اختیار و اراده بشر نیست . مخصوصا اروپائیها اغلب وقت درباره اسلام اظهار نظر می‌کنند اسلام را العیاذ بالله یک دین جبری معرفی می‌کنند یعنی دینی که برای بشر هیچگونه‌ اختیار و اراده‌ای قائل نیست . ولی واضح است که این ، یک تهمت به قرآن‌ است . من در کتاب کوچک " انسان و سرنوشت " این مسئله را تا اندازه‌ای بحث کرده‌ام . قرآن به شکلی عموم