است . همچنان که خدا آنها را به موجب گناهانی که خودشان مرتکب شدند ، گرفت و اخذ کرد و در دنیا و آخرت معذب ساخت ، با اینها هم چنین خواهد کرد ، که آیه بعد تفسیر همه اینهاست : « ذلک بان الله لم یک مغیرا نعمه انعمها علی قوم حتی یغیروا ما بانفسهم وان الله سمیع علیم ». عرض‌ کردیم تکیه این چند آیه روی اختیار بشر است . در این آیه یک اصل کلی‌ ذکر می‌کند که یکی از شاهکارهای قرآن است . ما دو آیه شبیه یکدیگر در قرآن داریم که هر یک دارای نکته‌ای است که دیگری فاقد آن است . یکی در سوره رعد است که می‌فرماید : « ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم »یعنی خدا آن اوضاع و احوالی را که در یک قومی وجود دارد هرگز عوض نمی‌کند مگر آنکه خود آن قوم آنچه را که مربوط به خودشان است یعنی‌ مربوط به روح و فکر و اندیشه و اخلاق و اعمال خودشان است عوض کنند .
یعنی اگر خداوند اقوامی را به عزت می‌رساند و یا اقوامی را از عزت به‌ خاک ذلت فرو می‌نشاند ، اگر اقوامی را که پایین بودند بالا برد و اقوامی‌ را که بالا بودند پایین آورد [ به موجب آن است که آن اقوام آنچه را که‌ مربوط به خودشان است تغییر دادند ] . البته همه به دست خداست . « قل‌ اللهم مالک الملک تؤتی الملک من تشاء و تنزع الملک ممن تشاء و تعز من‌ تشاء و تذل من تشاء ، بیدک الخیر انک علی کل شی‌ء قدیر »[١] . همچنین‌ در دعای افتتاح می‌خوانیم : « الحمد لله الذی یؤمن الخائفین ، و ینجی‌ الصالحین ، و یرفع »

[١] سوره آل عمران ، آیه . ٢٦