انسانیت انسانهاست ، مسئله محترم شمردن پیمان و قرارداد است . انسان ، انسان است نه به اینکه حرف بزند ، بلکه به اینکه در حالی که می‌تواند دروغ بگوید راست بگوید . انسان ، انسان است به اینکه به اختیار خودش‌ پیمان ببندد و در حالی که برایش ممکن است خیانت بکند ، روی پیمانش‌ بایستد ولو به ضرر خودش باشد . البته نمی‌گویم منحصر به اینهاست ، اینها از نشانه‌های انسانیت است .
این است که قرآن وقتی می‌خواهد بگوید اینها از هر جنبنده‌ای پست‌تر هستند و از آن شرافتی که برای انسان هست که « و لقد کرمنا بنی آدم و حملناهم فی البر و البحر »[١] در اینها وجود ندارد ، اینها از اسب و شتر و الاغ پائین‌ترند ، از حشرات پائین‌ترند ، مظاهر ضد انسانی آنها را ذکر می‌کند . می‌گوید انسانی که آن اولیات انسانیت را که راستگویی و امانت و وفای به عهد است واجد نباشد ، او فقط یک حیوان است و بیش از یک حیوان احترام ندارد ، بلکه بودن او در جامعه انسانیت اگر قابل اصلاح‌ نباشد جز زیان بر انسانیت چیزی نیست . این است که این آیات ، مقدمه‌ آیات جهاد است . می‌خواهد بگوید ما اگر اجازه جهاد می‌دهیم ، در زمینه‌ انسانهایی است که در واقع انسان نیستند . اول این مقدمه را ذکر می‌کنم که‌ اینها از هر جنبنده‌ای پست‌تر هستند ، پس اگر کشتن عقرب جایز است ، کشتن اینها هم جایز می‌باشد . به چه دلیل ؟ به دلیل اینکه پیمان در

[١] سوره اسراء ، آیه . ٧٠ [ و ما فرزندان آدم را بسیار گرامی داشتیم و آنها را به مرکب خشکی و دریا سوار کردیم ] .