پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٥٧ - ترجمه

فايده وجودى كتاب را اين شمرده كه آنها در ضبط امور عام و خاص و درآمدها و هزينه‌هاى كشور اسلام مورد اطمينانند. هنگامى كه اين سه گروه دست به دست هم دهند امر خراج و ماليات اصلاح مى‌شود و با اصلاح آن امر سپاه سامان مى‌پذيرد.

بعضى از شارحان نهج‌البلاغه چنين تصور كرده‌اند كه اين سه گروه يك گروه‌اند و خلاصه در قضات و كاركنان آنها مى‌شوند و آنچه در جمله‌هاى سه‌گانه آمده به قضات باز مى‌گردد در حالى كه به يقين آنها سه گروه اجتماعى هستند كه قبلا هم امام به آنها اشاره فرموده و در اينجا نيز براى هر يك وظيفه و برنامه‌اى ذكر كرده است؛ ولى به يقين هر سه با هم ارتباط نزديك و تنگاتنگ دارند و به همين دليل به عنوان صنف ثالث ذكر شده‌اند.

در اينجا اين سؤال پيش مى‌آيد كه قبلًا امام به دو صنف اشاره كرد و مسأله گردآورى خراج را به عنوان صنف دوم بيان فرمود چگونه در اينجا عمّال باز يكى از سه گروه صنف سوم را تشكيل مى‌دهند؟

پاسخ اين سؤال آن است كه در صدر كلام امام سخن از سپاه بود و كشاورزانى كه زمين‌هاى خراجيه را آباد مى‌كنند و خراج آن را مى‌پردازند؛ ولى در اينجا سخن از كارگزاران دولت؛ يعنى فرمانداران و بخشدارانى است كه بر امر جمع‌آورى خراج نظارت دارند و مأموران آنها متصدى جمع آن هستند.

توجّه داشته باشيد عمّال جمع عامل بارها در كلمات امام به استاندار، فرماندار و بخشدار اطلاق شده است و ناظر به‌

«عامِلينَ عَلَيْها»؛

(مأموران جمع‌آورى زكات) كه در قرآن مجيد در مورد زكات آمده نيست.

تعبير به‌

«خَوَاصِّ الْأُمُورِ وَعَوَامِّهَا»

اشاره به اين است كه كار اين نويسندگان گاه ثبت و ضبط مسائل سرى و ما فوق و گاه مربوط به ثبت هزينه‌ها و درآمدهاى معمولى است. آنها وظيفه دارند هم اسناد طبقه‌بندى شده را حفظ كنند و هم‌