پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٢٠ - شرح و تفسير حقوق امام و حقوق فرماندهان

بنابراين دستور دوم نسبت به دستور اوّل از قبيل ذكر خاص بعد از عام است، زيرا مخاطب در نامه فرماندهان لشكرند كه بايد در همه چيز مطيع فرمان امام باشند مخصوصاً در دعوت به جهاد.

آن‌گاه به سومين حق اشاره كرده مى‌فرمايد: «و در آنچه من دستور مى‌دهم و به صلاح و مصلحت همگى است سستى و تفريط روا مداريد»؛

(وَلَا تُفَرِّطُوا فِي صَلَاحٍ).

بسيارند كسانى كه به ظاهر در مسير اطاعتند و دعوت پيشوايشان را لبيك مى‌گويند؛ ولى بر اثر سستى و كاهلى نتيجه مطلوبى عايدشان نمى‌شود. امام عليه السلام آن را به عنوان حقّى مستقل شمرده تا همگان بدانند اطاعت دعوت چيزى است و جدى بودن چيز ديگر.

بعضى از شارحان نهج‌البلاغه، اين جمله را اشاره به مسأله جهاد مى‌دانند كه امام عليه السلام فرماندهان لشكر را موظّف مى‌كند هر زمان فرصتى براى دفع دشمن فراهم گردد آن را غنيمت بشمرند و سستى و كوتاهى نكنند.

سرانجام در بيان چهارمين و آخرين حق مردم بر پيشوايانشان مى‌فرمايد:

«و بايد در ميان امواج مشكل‌ها و شدايد براى حق و به سوى حق فرو رويد»؛

(وَأَنْ تَخُوضُوا الْغَمَرَاتِ‌ [١] إِلَى الْحَقِّ).

اشاره به اينكه در مقام دفاع از كشور اسلام فداكارى لازم است، فداكارى تا سرحد جان و اين يكى از حقوق زمامدار بر فرماندهان لشكر و فرد فرد آنهاست.

تاريخ اسلام پر است از جلوه‌هاى ايثار و فداكارى و خوض غمرات براى رسيدن به حق. براى نمونه:

تاريخ طبرى‌ در حوادث سنه ٣٧ آورده است: در ميدان جنگ صفين عمّار

[١]. «غَمَرات» جمع «غَمْرة» بر وزن «ضربة» در اصل از غمر به معناى از بين بردن اثر چيزى گرفته شده سپس به آب زيادى كه تمام چهره چيزى را مى‌پوشاند و پيش مى‌رود، غمرة و غامر گفته شده و در عبارت بالا به معناى امواج شدايد و مشكلات است.